18 दिवसांचं वर्ष, पृथ्वीपेक्षा 23.5 पट वजन!

GJ 523b solves scientific puzzle खगोलशास्त्रज्ञांना ‘GJ 523b’ नावाचा एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण एक्सोप्लॅनेट सापडला असून, त्याच्या आकारमान आणि वस्तुमानामुळे ग्रहांच्या निर्मितीबाबतच्या सध्याच्या संकल्पनांवरच प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. हा ग्रह पृथ्वीपेक्षा सुमारे अडीच पट मोठा असून त्याचे वस्तुमान तब्बल 23.5 पट आहे. एवढे प्रचंड वजन असूनही त्याच्याभोवती अपेक्षेइतके दाट वायूचे आवरण नसल्याने वैज्ञानिकांसाठी हा ग्रह विशेष कुतूहलाचा विषय ठरला आहे.‘GJ 523b’ हा ‘मेगा-अर्थ’ प्रकारातील ग्रह आहे. या श्रेणीत पृथ्वीच्या तुलनेत अत्यंत मोठे वस्तुमान असलेल्या खडकाळ एक्सोप्लॅनेटचा समावेश केला जातो. संशोधकांच्या निरीक्षणानुसार, या ग्रहाची त्रिज्या पृथ्वीच्या 2.55 पट आहे, तर त्याचे वस्तुमान पृथ्वीच्या 23.5 पट आहे. त्याची घनता सुमारे 126.82 ग्रॅम प्रति घन इंच इतकी असल्याचे डेटामधून दिसून आले आहे.

 

 

 

या ग्रहाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचा वर्षाचा कालावधी. ‘GJ 523b’ आपल्या ताऱ्याभोवती अवघ्या 17.75 दिवसांत एक प्रदक्षिणा पूर्ण करतो. म्हणजेच या ग्रहावरील एक वर्ष 18 दिवसांपेक्षाही कमी कालावधीचे आहे. हा ग्रह ज्या प्लॅनेटरी सिस्टीमचा भाग आहे, तिचे वय साधारण 17 कोटी वर्षे असल्याचे सांगितले जात आहे.‘GJ 523b’चा शोध सर्वप्रथम नासाच्या ‘ट्रान्झिटिंग एक्सोप्लॅनेट सर्व्हे सॅटेलाइट’ अर्थात TESS द्वारे लागला. त्यानंतर ॲरिझोनामधील ‘किट पीक नॅशनल ऑब्झर्व्हेटरी’ येथील WYN 3.5 मीटर दुर्बिणीच्या साहाय्याने करण्यात आलेल्या निरीक्षणांतून या ग्रहाच्या अस्तित्वाला दुजोरा मिळाला.ग्रहाचा आकार, वस्तुमान आणि त्याच्याभोवती असलेल्या वातावरणाचे स्वरूप पाहता तो वैज्ञानिकांसाठी असामान्य ठरला आहे. कारण ग्रहांच्या निर्मितीबाबतच्या पारंपरिक सिद्धांतांनुसार मोठ्या वस्तुमानाच्या खडकाळ गाभ्याने आजूबाजूचा हायड्रोजन आणि हेलियम वायू मोठ्या प्रमाणात आकर्षित करून दाट वातावरण तयार करणे अपेक्षित असते.गुरू आणि शनीसारख्या महाकाय ग्रहांच्या निर्मितीच्या संदर्भात असे मानले जाते की, ग्रहाचा गाभा पृथ्वीच्या वस्तुमानाच्या सुमारे 20 पट झाल्यानंतर तो मोठ्या प्रमाणात वायू स्वतःभोवती जमा करू लागतो. मात्र ‘GJ 523b’चे वस्तुमान या मर्यादेपेक्षा अधिक असूनही त्याच्याभोवती अपेक्षेइतके मोठे वायूचे आवरण आढळत नाही. हीच बाब संशोधकांना सर्वाधिक आश्चर्यचकित करणारी आहे.

 

‘GJ 523b’ची असामान्य घनता पाहता त्याच्या निर्मितीबाबत विविध शक्यता मांडल्या जात आहेत. एका सिद्धांतानुसार हा ग्रह सुरुवातीला अधिक दाट वातावरणासह तयार झाला असावा आणि त्यानंतर कालांतराने त्याचे वातावरण नष्ट झाले असावे.दुसऱ्या शक्यतेनुसार, दोन ग्रहांमधील मोठ्या धडकेतून ‘GJ 523b’ची निर्मिती झाली असावी. या प्रक्रियेदरम्यान मोठा खडकाळ ग्रह तयार झाला असावा आणि धडकेमुळे त्याच्या वायूच्या आवरणाचा मोठा भाग अवकाशात विखुरला गेला असावा.या अभ्यासाचे प्रमुख लेखक मॅक्स क्रॉफ्ट यांनी मात्र एका ग्रहाच्या निरीक्षणावरून ग्रहांच्या निर्मितीबाबत व्यापक निष्कर्ष काढणे कठीण असल्याचे स्पष्ट केले आहे. ‘मेगा-अर्थ’ ही संज्ञा गेल्या एका दशकाहून अधिक काळापासून अत्यंत मोठ्या आकाराच्या खडकाळ ग्रहांसाठी वापरली जात आहे. ‘GJ 523b’सारखे आणखी ग्रह भविष्यात आढळल्यास हे ग्रह विश्वातील दुर्मीळ अपवाद आहेत की अशा ग्रहांचा एक मोठा समूह अस्तित्वात आहे, याचा शोध घेणे खगोलशास्त्रज्ञांना शक्य होणार आहे. त्यामुळे ‘GJ 523b’चा शोध ग्रहांची निर्मिती आणि उत्क्रांती समजून घेण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जात आहे.