समुद्राच्या गाभ्यातील अदृश्य विष

 

depths of the sea समुद्राचे वाढते तापमान, आम्लीकरण, प्लॅस्टिक प्रदूषण आणि अतिमासेमारी यामुळे सागरी परिसंस्था कमकुवत झाली आहे. त्यात ‘फॉरएव्हर केमिकल्स’ची भर पडणे हे जखमेवर मीठ चाेळण्यासारखे आहे. समुद्रामध्ये अमर्याद कचरा सामावून घेण्याची क्षमता आहे, हा समज आता पूर्णपणे चुकीचा ठरला आहे. समुद्र सर्व काही गिळून टाकताे; पण ते नष्ट करत नाही. उलट ते प्रदूषण अन्नसाखळीमार्फत आपल्या ताटात परत येते.

---

 

 

विशाल महासागर दुरून जितके स्वच्छ, अथांग आणि शांत दिसतात, तितकीच चिंताजनक कहाणी त्यांच्या खाेल गर्भात दडली आहे. एकेकाळी पृथ्वीवरील सर्वात सुरक्षित नैसर्गिक अधिवास मानले जाणारे समुद्र आता रासायनिक प्रदूषणाच्या विळख्यात सापडले आहेत. ते शेकडाे वर्षे नष्ट हाेत नाही. या प्रदूषणापासून व्हेल आणि डाॅल्फिनसारखे विशाल सागरी सस्तन प्राणीही सुरक्षित राहिलेले नाहीत. समुद्र म्हणजे जीवनाचा उगम, जैवविविधतेचा अथांग खजिना आणि पृथ्वीच्या हवामान संतुलनाचा सर्वात महत्त्वाचा आधार. पृथ्वीवरील सुमारे ७१ टक्के भूभाग व्यापणारे महासागर केवळ पाण्याचे साठे नाहीत, तर महाप्रचंड जीवसृष्टीचे आश्रयस्थान आहेत. मानवाने औद्याेगिक प्रगतीच्या नावाखाली गेल्या शतकभरात निसर्गावर केलेल्या प्रयाेगांचे सर्वाधिक दुष्परिणाम आता समुद्रांच्या तळाशी जमा हाेत आहेत. प्लॅस्टिक प्रदूषण, तेलगळती, सांडपाणी आणि रासायनिक कचरा या संकटांमध्ये आता ‘पीएफएएस’ किंवा ‘फॉरएव्हर केमिकल्स’ या आणखी एका अदृश्य शत्रूची भर पडली आहे. हे असे कृत्रिम रसायन आहे, जे एकदा पर्यावरणात गेले की सहज नष्ट हाेत नाही. त्याची उपस्थिती शेकडाे वर्षे टिकू शकते आणि परिणाम अनेक पिढ्यांपर्यंत जाणवू शकतात. नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या जागतिक अभ्यासात व्हेल आणि डाॅल्फिनसारख्या सागरी सस्तन प्राण्यांच्या शरीरात या रसायनांचे वाढते प्रमाण आढळल्याने जगभरातील पर्यावरण अभ्यासक चिंतेत आहेत. महासागराच्या सर्वात वरच्या अन्नसाखळीमध्ये असलेल्या या प्राण्यांच्या शरीरात इतक्या माेठ्या प्रमाणावर विषारी रसायने साठत असतील, तर समुद्रातील संपूर्ण परिसंस्थेच्या आराेग्यावर प्रश्नचिन्ह उभे राहणे स्वाभाविक आहे.

 

 

 

 

‘पीएफएएस’ म्हणजे पर- आणि ‘पाॅली-फ्लुओराेअल्किल पदार्थ.’ ही रसायने पाणी, तेल आणि उष्णतेला प्रतिराेधक असल्यामुळे त्यांचा वापर नाॅनस्टिक भांडी, जलराेधक कपडे, खाद्यपदार्थांच्या पॅकेजिंग, अग्निशमनासाठी वापरले जाणारे फोम, साैंदर्यप्रसाधने आणि अनेक औद्याेगिक उत्पादनांमध्ये माेठ्या प्रमाणावर केला जाताे. या रसायनांचा सर्वात माेठा दाेष म्हणजे त्यांचे रासायनिक बंध अत्यंत मजबूत असतात. त्यामुळे ती नैसर्गिक प्रक्रियेत विघटित हाेत नाहीत. म्हणूनच त्यांना ‘फॉरएव्हर केमिकल्स’ असे नाव देण्यात आले आहे. औद्याेगिक सांडपाणी, कारखान्यांमधील रासायनिक कचरा, महानगरांमधील सांडपाणी आणि अग्निशमनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या रसायनांद्वारे ‘पीएफएएस’ नद्यांमध्ये पाेहाेचतात. नद्या हा सर्व कचरा शेवटी समुद्रात आणून साेडतात. समुद्रात गेल्यानंतर ही रसायने सूक्ष्म प्लँक्टन, शिंपले, लहान मासे, माेठे मासे आणि अखेरीस व्हेल व डाॅल्फिनसारख्या सर्वाेच्च भक्षकांच्या शरीरात जमा हाेत जातात. या प्रक्रियेला जैवसंचयन आणि जैववृद्धी असे म्हटले जाते. अन्नसाखळीच्या प्रत्येक टप्प्यावर या रसायनांची एकाग्रता वाढत जाते. परिणामी, सर्वात वरच्या स्तरावरील सागरी जीवांमध्ये त्याचे प्रमाण सर्वाधिक आढळते. ही बाब केवळ सागरी प्राण्यांपुरती मर्यादित नाही. कारण मानवही या अन्नसाखळीचा भाग आहे. समुद्री मासे आणि इतर सागरी खाद्यपदार्थांद्वारे ही रसायने मानवी शरीरातही प्रवेश करतात.

जगातील अनेक देशांमध्ये मानवी रक्त, यकृत आणि अगदी नवजात बालकांच्या शरीरातही ‘पीएफएएस’चे अंश आढळले आहेत. वैज्ञानिक संशाेधनानुसार या रसायनांमुळे कर्कराेग, थायराॅईडचे विकार, हार्माेनल असंतुलन, यकृताचे आजार, राेगप्रतिकारक शक्ती कमी हाेणे, वंध्यत्व आणि गर्भाच्या विकासावर परिणाम हाेण्याची शक्यता असते. त्यामुळे हा केवळ पर्यावरणाचा प्रश्न राहिला नसून सार्वजनिक आराेग्याचाही गंभीर विषय बनला आहे. व्हेल आणि डाॅल्फिनच्या संदर्भात परिस्थिती अधिक चिंताजनक आहे. हे सस्तन प्राणी मानवी जीवनाप्रमाणेच दीर्घायुषी असतात.depths of the sea त्यांच्या शरीरात वर्षानुवर्षे साठणारी विषारी रसायने सहज बाहेर पडत नाहीत. विशेष म्हणजे मादी प्राणी गर्भधारणेदरम्यान आणि स्तनपानाच्या काळात ही रसायने आपल्या पिलांकडे हस्तांतरित करतात. म्हणजेच नव्या पिढीचा जन्मच प्रदूषणाच्या वारशासह हाेताे. ही बाब पर्यावरणीय न्यायाच्या संकल्पनेलाच आव्हान देणारी आहे. आपण निर्माण केलेल्या प्रदूषणाची शिक्षा निरपराध जीवांना आणि त्यांच्या पुढील पिढ्यांना भाेगावी लागत आहे. भारतासाठी हा विषय विशेष महत्त्वाचा आहे. आपल्या देशाची सुमारे साडेसात हजार किलाेमीटर लांबीची किनारपट्टी, विशाल सागरी जैवविविधता आणि मत्स्य व्यवसायावर अवलंबून असलेली लाखाे कुटुंबे या सर्वांवर या प्रदूषणाचा परिणाम हाेऊ शकताे. दुर्दैवाने भारतात ‘पीएफएएस’ संदर्भातील संशाेधन अद्याप प्राथमिक अवस्थेत आहे.

काही औद्याेगिक भागांमध्ये आणि नद्यांमध्ये या रसायनांचे अस्तित्व आढळले असले, तरी सागरी परिसंस्थेवर त्याचा नेमका किती परिणाम झाला आहे, याबाबत व्यापक माहिती उपलब्ध नाही. हीच सर्वात माेठी चिंता आहे. दिसत नाही ते अस्तित्वात नाही, असा समज धाेकादायक ठरू शकताे. भारत औद्याेगिकीकरणाच्या दिशेने वेगाने वाटचाल करत आहे. रासायनिक उद्याेग, वस्त्राेद्याेग, औषधनिर्मिती, इलेक्ट्राॅनिक्स आणि संरक्षण क्षेत्रात ‘पीएफएएस’चा वापर विविध स्वरूपात हाेत असल्याची नाेंद आहे. त्यामुळे उत्पादनासाेबतच या रसायनांच्या व्यवस्थापनाचे कठाेर नियम तयार करणे आवश्यक आहे. विकसित देशांनी या संदर्भात काही महत्त्वाची पावले उचलली आहेत. युराेपीय महासंघाने अनेक ‘पीएफएएस’ रसायनांवर बंदी किंवा कठाेर निर्बंध लागू केले आहेत. अमेरिकेतही काही राज्यांनी स्वतंत्र कायदे करून त्यांचा वापर मर्यादित केला आहे. या उपाययाेजनांमुळे काही भागांमध्ये या रसायनांचे प्रमाण कमी हाेत असल्याचे संशाेधनातून दिसून आले आहे. यावरून याेग्य धाेरणे आणि प्रभावी अंमलबजावणी केल्यास बदल घडवून आणणे शक्य असल्याचे स्पष्ट हाेते. भारतातही पर्यावरणीय कायदे अधिक सक्षम करण्याची गरज आहे. उद्याेगांना सांडपाण्यावर अत्याधुनिक प्रक्रिया करणे बंधनकारक करणे, ‘पीएफएएस’युक्त उत्पादनांवर स्पष्ट लेबलिंग करणे, पर्यावरणीय निरीक्षण यंत्रणा मजबूत करणे आणि या रसायनांच्या वापराला पर्याय विकसित करणे आवश्यक आहे. संशाेधन संस्थांना, विद्यापीठांना आणि पर्यावरण प्रयाेगशाळांना यासाठी विशेष प्राेत्साहन देण्याची गरज आहे.

या समस्येचा आणखी एक पैलू म्हणजे ग्राहकांची भूमिका. आपण राेज वापरत असलेल्या अनेक वस्तूंमध्ये ‘पीएफएएस’ असू शकतात. नाॅनस्टिक भांडी, जलराेधक कपडे किंवा काही खाद्यपदार्थांचे पॅकेजिंग वापरताना त्यामागील पर्यावरणीय किंमत आपल्याला माहिती नसते. पर्यावरणपूरक पर्याय स्वीकारण्याची तयारी समाजात निर्माण झाली, तर उद्याेगांनाही आपली उत्पादन पद्धती बदलावी लागेल. आज गरज आहे ती जागतिक सहकार्याची. प्लॅस्टिकप्रमाणेच ‘पीएफएएस’वरही आंतरराष्ट्रीय करार करण्याची वेळ आली आहे.depths of the sea प्रदूषणाला सीमा नसतात. एका देशातील कारखान्यातून बाहेर पडलेले रसायन हजाराे किलाेमीटर दूर असलेल्या महासागरात आणि तेथील जीवसृष्टीत पाेहाेचू शकते. त्यामुळे हा प्रश्न काेणत्याही एका देशाचा नसून संपूर्ण मानवजातीचा आहे. या निमित्ताने विकास आणि पर्यावरण यांच्यातील संतुलनाचा प्रश्न पुन्हा एकदा आपल्या समाेर उभा आहे. औद्याेगिक प्रगती आवश्यक आहे; पण ती निसर्गाच्या विनाशाच्या किमतीवर हाेऊ नये. समुद्र ही मानवाची मालमत्ता नाही; ती पुढील पिढ्यांची अमूल्य ठेव आहे. आपण आज घेतलेले निर्णयच उद्याच्या महासागरांचे भविष्य ठरवतील. व्हेल आणि डाॅल्फिनच्या शरीरात वाढणारे ‘फॉरएव्हर केमिकल्स’ हे केवळ वैज्ञानिक संशाेधनाचे निष्कर्ष नाहीत, तर मानवाला दिलेला गंभीर इशारा आहेत. हा इशारा वेळेत ओळखून ठाेस धाेरणे, कठाेर कायदे, पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान आणि जबाबदार जीवनशैली स्वीकारल्यास महासागरांचे आराेग्य वाचवणे अजूनही शक्य आहे. अन्यथा, भविष्यात विकासाचा इतिहास लिहिताना मानवाने आपल्याच हाताने समुद्र विषारी बनवल्याची नाेंद करावी लागेल.