ऑस्ट्रेलियात बासमतीच्या ट्रेडमार्कला धक्का

australian court पंजाबमधील शेतकरी देशातील सुमारे ४० टक्के बासमती तांदळाचे उत्पादन करतात. पंजाबमधून उत्पादित होणाऱ्या बासमतीची मोठ्या प्रमाणावर ऑस्ट्रेलियात निर्यात केली जाते. मात्र, ऑस्ट्रेलियातील एका न्यायालयाच्या निर्णयामुळे भारतीय बासमती तांदळाच्या निर्यातीसमोर नवे आव्हान निर्माण झाले आहे. ॲग्रीकल्चर अँड प्रोसेस्ड फूड प्रॉडक्ट्स एक्स्पोर्ट डेव्हलपमेंट अथॉरिटी अर्थात APEDA ने ऑस्ट्रेलियात बासमती तांदळासाठी सर्टिफिकेशन ट्रेडमार्क मिळावा, यासाठी केलेली याचिका न्यायालयाने फेटाळून लावली आहे.

 

 

APEDA ने बासमती तांदळाच्या GI टॅगचा आधार घेत ट्रेडमार्कसाठी युक्तिवाद केला होता. मात्र, न्यायालयाने GI टॅगसंदर्भातील हा युक्तिवाद ग्राह्य धरला नाही. न्यायालयाच्या या निर्णयामुळे पाकिस्तानमध्ये आनंदाचे वातावरण आहे. भारताप्रमाणेच पाकिस्तानही ऑस्ट्रेलियात बासमती तांदळाची निर्यात करतो आणि या बाजारपेठेत तो भारताचा प्रमुख स्पर्धक आहे.

APEDA ने पहिल्यांदा २०१९ मध्ये ऑस्ट्रेलियात ट्रेडमार्कसाठी अर्ज दाखल केला होता. उपलब्ध आकडेवारीनुसार, १९८८ ते ऑगस्ट २०१८ या कालावधीत भारताने ऑस्ट्रेलियाला ३,०६,०९५ टन बासमती तांदळाची निर्यात केली होती. या निर्यातीची किंमत ३,८०० लाख डॉलर इतकी होती. याच कालावधीत पाकिस्तानने ऑस्ट्रेलियाला ४४१.२ लाख डॉलर किमतीचा बासमती तांदूळ निर्यात केला होता.

ऑस्ट्रेलियन न्यायालयाच्या निर्णयावर पाकिस्तानने आनंद व्यक्त केला आहे. भारत आणि पाकिस्तान हे दोन्ही देश ऑस्ट्रेलियाला तांदळाची निर्यात करतात. भारताने २०२५-२६ मध्ये सुमारे ७२,५०० टन तांदूळ ऑस्ट्रेलियात निर्यात केला आहे. दुसरीकडे, पंजाब आणि हरियाणातील शेतकरी सध्या आपल्या तांदळाला चांगला भाव मिळावा यासाठी बाजारपेठेचा शोध घेत आहेत. त्यामुळे ऑस्ट्रेलियातील बासमतीच्या ट्रेडमार्कसंदर्भातील हा निर्णय शेतकऱ्यांसाठी धक्का मानला जात आहे. त्यातच होर्मुझ बंद झाल्यामुळे निर्यातीवर परिणाम होत असून, शेतकऱ्यांना त्यांच्या पिकाला अपेक्षित किंमत मिळत नसल्याची परिस्थिती आहे.

बासमती एक्स्पोर्टर्स असोसिएशनचे अध्यक्ष रणजीत सिंह जोसान यांनी ऑस्ट्रेलियन न्यायालयाच्या निर्णयाबाबत चिंता व्यक्त केली आहे. बासमती हा भारतीय शेतीचा महत्त्वाचा भाग असून त्याची गुणवत्ता, सुगंध आणि आकार आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेच्या निकषांनुसार योग्य असल्याचे त्यांनी म्हटले. बासमतीचे सर्टिफिकेशन अधिक मजबूत व्हावे, यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले. इतर उत्पादकांच्या मते, ऑस्ट्रेलियातील तांदळाच्या बाजारपेठेत भारताला पाकिस्तानसोबत तीव्र स्पर्धा करावी लागते.

दरम्यान, केंद्र सरकारने गहू आणि त्याच्या उत्पादनांच्या निर्यातीवरील बंदीही तात्काळ प्रभावाने हटवली आहे. या निर्णयामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत भारतीय गव्हाची उपलब्धता वाढण्याची शक्यता आहे. जगातील गव्हाचा दुसरा मोठा उत्पादक देश असलेल्या भारताने देशांतर्गत गव्हाच्या किमती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी मे २०२२ मध्ये गव्हाच्या निर्यातीवर निर्बंध घातले होते.रशिया-युक्रेन युद्धामुळे जागतिक गव्हाच्या पुरवठा साखळीवर परिणाम झाला होता. आता विदेश व्यापार महासंचालनालयाने (DGFT) जारी केलेल्या अधिसूचनेनुसार, गव्हासोबतच गव्हाचे पीठ, मैदा, सूजी आणि साबुत गव्हाचे पीठ यांसारख्या उत्पादनांच्या निर्यातीवरील निर्बंधही हटवण्यात आले आहेत. गव्हाच्या निर्यात धोरणात तात्काळ प्रभावाने बदल करून ‘प्रतिबंधित’ श्रेणीऐवजी ‘मुक्त’ श्रेणीत त्याचा समावेश करण्यात आला आहे. सरकारने याच वर्षी फेब्रुवारीमध्ये २५ लाख टन गव्हाच्या निर्यातीला परवानगी दिली होती. त्यामुळे बासमतीच्या ट्रेडमार्कवरील ऑस्ट्रेलियन निर्णय आणि गव्हाच्या निर्यातीवरील निर्बंध हटवण्याच्या निर्णयामुळे भारतीय कृषी निर्यातीच्या क्षेत्रात महत्त्वाचे बदल घडताना दिसत आहेत.