हरित भविष्याकडे धावणारी भारतीय रेल्वे

indian railway भारतीय रेल्वे ही जगातील सर्वांत मोठ्या रेल्वे व्यवस्थांपैकी एक असून, दररोज कोट्यवधी प्रवासी आणि लाखो टन मालाची वाहतूक करते. देशाच्या आर्थिक, सामाजिक आणि औद्योगिक विकासात रेल्वेचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे; मात्र या विशाल यंत्रणेतील डिझेल इंजिनांमुळे होणारे कार्बन उत्सर्जन, वाढते वायुप्रदूषण आणि जीवाश्म इंधनावरील अवलंबित्व ही गंभीर आव्हाने आहेत. अशा परिस्थितीत हायड्रोजन इंधनावर चालणाऱ्या रेल्वेगाड्या हा भारतासाठी केवळ पर्याय नसून भविष्यातील अपरिहार्य मार्ग ठरत आहे. हायड्रोजन ट्रेन पारंपरिक डिझेल इंजिनाप्रमाणे इंधन जाळत नाही. या ट्रेनमध्ये ‘फ्युएल सेल’ तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. हायड्रोजन आणि वातावरणातील ऑक्सिजन यांच्या रासायनिक अभिक्रियेतून वीज तयार होते. ही वीज रेल्वेच्या मोटारी चालवते आणि या प्रक्रियेत उपउत्पादन म्हणून केवळ पाण्याची वाफ निर्माण होते. म्हणजेच धूर नाही, कार्बन डायऑक्साईड नाही, प्रदूषण नाही. म्हणूनच या तंत्रज्ञानाला ‘शून्य उत्सर्जन तंत्रज्ञान’ असेही संबोधले जाते. भारतीय रेल्वेने बहुतेक मार्गांचे विद्युतीकरण पूर्ण केले असले, तरी अजूनही काही डोंगराळ, दुर्गम किंवा कमी वाहतुकीच्या मार्गांवर डिझेल इंजिनांचा वापर करावा लागतो. या मार्गांवर विद्युत वाहिन्या उभारणे खर्चीक आणि वेळखाऊ आहे. अशा ठिकाणी हायड्रोजन ट्रेन अधिक उपयुक्त ठरू शकते. त्यामुळे रेल्वेची कार्यक्षमता वाढेल आणि विद्युतीकरणावर होणारा अतिरिक्त खर्चही कमी होईल. हायड्रोजन ट्रेनमुळे पर्यावरणाला मोठा दिलासा मिळणार आहे.

आज हवामानबदल हा संपूर्ण जगासमोरील सर्वांत मोठा प्रश्न आहे. वाढते तापमान, अनियमित पाऊस, दुष्काळ, पूर आणि नैसर्गिक आपत्ती यामागे हरितगृह वायूंचे वाढते उत्सर्जन हे प्रमुख कारण मानले जाते. वाहतूक क्षेत्र हा कार्बन उत्सर्जनाचा मोठा स्रोत आहे. भारतीय रेल्वेने डिझेल इंजिनांच्या जागी हायड्रोजन ट्रेनचा मोठ्या प्रमाणावर स्वीकार केल्यास कार्बन उत्सर्जनात लक्षणीय घट होईल. भारताने २०७० पर्यंत ‘नेट झीरो’ कार्बन उत्सर्जनाचे उद्दिष्ट ठेवले असून त्या दिशेने हे महत्त्वाचे पाऊल ठरेल. याशिवाय हायड्रोजन ट्रेन ध्वनिप्रदूषणही कमी करेल. डिझेल इंजिनांच्या तुलनेत ‘फ्युएल सेल’वर चालणाऱ्या गाड्या अधिक शांत असतात. रेल्वेमार्गालगत राहणाऱ्या नागरिकांना याचा फायदा होईल. प्रवाशांनाही अधिक सुखद आणि आरामदायी प्रवासाचा अनुभव मिळेल. भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीनेही हायड्रोजन ट्रेन अत्यंत महत्त्वाची आहे. भारत मोठ्या प्रमाणावर कच्च्या तेलाची आयात करतो. जागतिक बाजारातील तेलाच्या किमती वाढल्या की त्याचा थेट परिणाम देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर होतो. देशात मोठ्या प्रमाणावर हरित हायड्रोजनचे उत्पादन सुरू झाले, तर इंधन आयातीवरील अवलंबित्व कमी होईल. यामुळे परकीय चलनाची बचत होईल आणि भारत ऊर्जा स्वावलंबनाकडे अधिक वेगाने वाटचाल करेल. हायड्रोजन ट्रेनमुळे देशात नवीन उद्योगांची निर्मिती होणार आहे. हरित हायड्रोजन उत्पादन, ‘फ्युएल सेल’ निर्मिती, उच्च दाबाच्या टाक्या, सुरक्षा प्रणाली, सेन्सर तंत्रज्ञान, देखभाल सेवा आणि संशोधन या क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक होईल.

‘मेक इन इंडिया’ आणि ‘आत्मनिर्भर भारत’ या संकल्पनांना या प्रकल्पामुळे प्रत्यक्ष बळ मिळेल. नवीन रोजगार निर्माण होतील, तांत्रिक कौशल्य विकसित होईल आणि भारतीय उद्योग जागतिक स्पर्धेत अधिक सक्षम होतील; मात्र या परिवर्तनाचा मार्ग सोपा नाही. सर्वांत मोठे आव्हान म्हणजे खर्च. हायड्रोजन ‘फ्युएल सेल’, विशेष टाक्या आणि सुरक्षा यंत्रणा यांची किंमत सध्या खूप जास्त आहे. हायड्रोजन निर्मिती, साठवण आणि वितरणासाठी स्वतंत्र पायाभूत सुविधा उभाराव्या लागतील. सुरुवातीच्या टप्प्यात मोठ्या प्रमाणावर सरकारी गुंतवणूक आणि दीर्घकालीन नियोजन आवश्यक आहे. हरित हायड्रोजन उत्पादन हे दुसरे मोठे आव्हान आहे. आज उपलब्ध असलेल्या हायड्रोजनपैकी मोठा भाग नैसर्गिक वायूपासून तयार केला जातो. त्यामुळे कार्बन उत्सर्जन होते. पर्यावरणपूरक उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी सौर, पवन आणि जलविद्युत ऊर्जेच्या साहाय्याने तयार होणाऱ्या ‘ग्रीन हायड्रोजन’चे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर वाढवावे लागेल. अन्यथा, हायड्रोजन ट्रेनचा पर्यावरणीय लाभ मर्यादित राहील. सुरक्षेचाही मुद्दा दुर्लक्षित करता येणार नाही. हायड्रोजन हा अत्यंत हलका आणि ज्वलनशील वायू आहे. त्यामुळे त्याची साठवण, वाहतूक आणि वापर यासाठी अत्याधुनिक सुरक्षा यंत्रणा आवश्यक आहे. आधुनिक सेन्सर, उच्च दर्जाच्या टाक्या, नियमित तपासणी आणि प्रशिक्षित कर्मचारी यांच्या साहाय्याने हे आव्हान प्रभावीपणे हाताळता येऊ शकते.

जगातील अनेक देशांनी हे तंत्रज्ञान सुरक्षितरीत्या वापरून दाखवले आहे. भारतीय रेल्वेसमोर आणखी एक महत्त्वाचे आव्हान म्हणजे तांत्रिक मनुष्यबळाची तयारी. अभियंते, चालक, तंत्रज्ञ आणि देखभाल कर्मचाऱ्यांना विशेष प्रशिक्षण द्यावे लागेल. संशोधन संस्था, अभियांत्रिकी महाविद्यालये आणि औद्योगिक प्रशिक्षण केंद्रांनीही या नव्या तंत्रज्ञानाशी सुसंगत अभ्यासक्रम विकसित करणे आवश्यक आहे. हायड्रोजन ट्रेनचा आणखी एक महत्त्वाचा सामाजिक परिणाम म्हणजे ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील रेल्वे सेवा अधिक सक्षम होण्याची शक्यता. विद्युतीकरण करणे अवघड असलेल्या भागांमध्ये पर्यावरणपूरक रेल्वे सेवा उपलब्ध होऊ शकते. पर्यटनालाही चालना मिळेल. विशेषतः डोंगराळ आणि पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील भागांमध्ये प्रदूषणमुक्त रेल्वे ही मोठी देणगी ठरेल. भारतातील हायड्रोजन ट्रेन प्रकल्प हा केवळ रेल्वे मंत्रालयाचा उपक्रम नाही, तर भारताच्या हरित अर्थव्यवस्थेच्या भविष्यातील आराखड्याचा महत्त्वाचा भाग आहे. वाहतूक, ऊर्जा, उद्योग आणि पर्यावरण या चारही क्षेत्रांना जोडणारा हा प्रकल्प देशाच्या विकासाला नवी दिशा देऊ शकतो. सुरुवातीला खर्च जास्त वाटला, तरी दीर्घकालीन आर्थिक, सामाजिक आणि पर्यावरणीय लाभ लक्षात घेतल्यास ही गुंतवणूक अत्यंत मोलाची ठरेल. आज जग ‘ग्रीन मोबिलिटी’कडे वाटचाल करत आहे. विद्युत वाहने, हरित ऊर्जा आणि स्वच्छ इंधन यांचा स्वीकार ही काळाची गरज बनली आहे. भारतानेही या शर्यतीत मागे न राहता स्वदेशी तंत्रज्ञान विकसित करण्यावर भर दिला आहे. हायड्रोजन ट्रेन हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. योग्य नियोजन, संशोधन, उद्योग-सरकार समन्वय आणि सातत्यपूर्ण गुंतवणूक यामुळे भारत या क्षेत्रात जागतिक नेतृत्व करू शकतो.

हायड्रोजन ट्रेन ही केवळ रेल्वे तंत्रज्ञानातील सुधारणा नाही, तर भारताच्या विकासाच्या नव्या पर्वाची घोषणा आहे. पर्यावरण संवर्धन, ऊर्जा स्वावलंबन, आधुनिक तंत्रज्ञान, रोजगारनिर्मिती आणि शाश्वत विकास या सर्वांचा संगम या संकल्पनेत दिसून येतो. आव्हाने निश्चितच आहेत; परंतु दूरदृष्टी, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि प्रभावी अंमलबजावणी यांच्या बळावर ती पार करता येतील. भारतीय रेल्वेच्या इतिहासात वाफेच्या इंजिनानंतर, डिझेलनंतर आणि विजेनंतर आता हायड्रोजन हे चौथे मोठे परिवर्तन ठरण्याची चिन्हे आहेत. ही हरित क्रांती यशस्वी झाली, तर भारत रेल्वे क्षेत्रातच नव्हे, तर पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञानाच्या जागतिक नकाशावरही अग्रस्थानी पोहोचेल. म्हणूनच, भारताची हायड्रोजन ट्रेन ही केवळ भविष्याची कल्पना नसून शाश्वत, सक्षम आणि आत्मनिर्भर भारताच्या दिशेने धावणारी वास्तववादी आशा आहे. भारतीय रेल्वे ही देशाच्या अर्थव्यवस्थेची जीवनवाहिनी मानली जाते. दररोज कोट्यवधी प्रवाशांना सेवा देणारी आणि लाखो टन मालाची वाहतूक करणारी भारतीय रेल्वे आता केवळ प्रवासाचे साधन राहिलेली नाही, तर तंत्रज्ञान, पर्यावरण आणि शाश्वत विकास यांचा समतोल साधणारी आधुनिक व्यवस्था बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. या परिवर्तनातील सर्वांत महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे हायड्रोजनवर चालणाऱ्या रेल्वेगाड्यांची संकल्पना. भारताने हायड्रोजन ट्रेनच्या दिशेने टाकलेले पाऊल हे केवळ नवीन तंत्रज्ञान स्वीकारण्यापुरते मर्यादित नाही, तर पर्यावरणपूरक विकास, ऊर्जा स्वावलंबन आणि भविष्यातील वाहतूक व्यवस्थेची नवी दिशा निश्चित करणारे आहे.

(लेखक अर्थशास्त्राचे अभ्यासक आहेत.)