वनस्पतींनाही होते पोट भरल्याची जाणीव

discovered hho 5 माणसाचे पोट भरले आहे याचे संकेत मेंदू मानवाला देतो, मात्र वनस्पतींमध्ये मेंदू आणि पोट नसूनही त्यांना तसे संकेत प्राप्त होतात. वनस्पतींना मेंदू किंवा पोट नसते, तरीही त्यांना पुरेसे अन्न मिळाले आहे हे समजते, असे शास्त्रज्ञांनी शोधून काढले आहे. न्यू यॉर्क विद्यापीठाच्या संशोधकांनी ‘एचएचओ५’ हे प्रथिन शोधून काढले आहे, जे वनस्पतींना मातीतून नायट्रोजन शोषून घेणे कधी थांबवायचे, हे सांगते. या शोधामुळे कमी खतांची गरज भासेल आणि कमी प्रदूषण होईल, अशी पिके विकसित करण्यास मदत होऊ शकते.

 

 

 

 

न्यू यॉर्क विद्यापीठाच्या संशोधकांनी मातीतून पुरेसा नायट्रोजन शोषून घेतल्यानंतर वनस्पतींना पोट भरल्यासारखे (तृप्त) वाटते, अशा एका आण्विक यंत्रणेचा शोध लावला आहे. या शोधामुळे खतांची आवश्यकता खूपच कमी असलेल्या पिकांच्या निर्मितीचा मार्ग मोकळा होऊ शकतो. ‘द प्लान्ट सेल’मध्ये प्रकाशित झालेल्या या अभ्यासानुसार, वनस्पतींमध्ये ‘नायट्रोजन तृप्ती’चा संकेत देणारा मुख्य नियामक म्हणून एचएचओ५ नावाच्या प्रथिनाची ओळख पटली आहे. जेव्हा पुरेसा नायट्रोजन सेंद्रिय संयुगांमध्ये रूपांतरित होतो, तेव्हा ‘एचएचओ५’ वनस्पतीला जमिनीतून अधिक नायट्रोजन शोषून घेणे थांबवण्याचा संदेश देते.

नायट्रोजनच्या विविध पातळ्या आणि प्रकारांना संवेदनशील असलेल्या जनुकीय नियामकांना ओळखून, आम्ही नायट्रोजनच्या वापरावर नियंत्रण ठेवणारा एक नियामक घटक शोधून काढला आहे, असे न्यू यॉर्क विद्यापीठ येथील जीवशास्त्र विभागाच्या प्राध्यापिका आणि या अभ्यासाच्या सह-वरिष्ठ लेखिका ग्लोरिया कोरुझी यांनी सांगितले. नायट्रोजन हे वनस्पतींच्या वाढीसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या पोषक घटकांपैकी एक आहे आणि ते प्रामुख्याने खतांद्वारे पुरवले जाते. मात्र, शेतात दिलेल्या खतांपैकी केवळ ५० टक्के खतच वनस्पतींकडून शोषले जाते.discovered hho 5 उर्वरित खत हे नद्या आणि तलाव दूषित करतात. हानिकारक अल्गल फुलांना इंधन देतात आणि नायट्रस ऑक्साईडच्या उत्सर्जनास हातभार लावतात.

वनस्पतीमध्ये जसजसे सेंद्रिय नायट्रोजन साचते, तसतसे एचएचओ५ चे उत्पादन वाढते, असे संशोधकांना आढळून आले. त्यानंतर हे प्रथिन एकाच वेळी दोन महत्त्वपूर्ण कार्ये पार पाडते. पहिले ते सेंद्रिय नायट्रोजनवर प्रक्रिया करणे आणि त्याचा साठा करण्यामध्ये गुंतलेल्या जनुकांना सक्रिय करते. दुसरे मातीतून अतिरिक्त असेंद्रिय नायट्रोजन शोषून घेण्यासाठी जबाबदार असलेल्या जनुकांना निष्क्रिय करते.

थोडक्यात सांगायचे तर, ती वनस्पती जणू काही पोट भरले आहे, असे सांगत असते, असे मुख्य संशोधक विल हिंकली यांनी स्पष्ट केले. या शोधाची पडताळणी करण्यासाठी, शास्त्रज्ञांनी ‘एचएचओ५’ प्रथिन नसलेल्या वनस्पतींची निर्मिती केली. विशिष्ट परिस्थितीत, सामान्य वनस्पतींच्या तुलनेत या सुधारित वनस्पतींनी जवळपास तिप्पट अधिक नायट्रोजन शोषून घेतला. यावरून ‘एचएचओ५’ हे वनस्पतीमधील नायट्रोजनसाठी प्रक्रिया थांबवणारे घटक म्हणून काम करते, हे सिद्ध झाले.