चीनमध्ये पुन्हा कोरोना, भारत सतर्क

 

corona in china कोरोना महामारीला सुरुवात होऊन सहा वर्षांचा काळ उलटला असला, तरी कोविड-१९ हा इतिहासजमा झालेला आजार नाही, हे चीनमधून समोर आलेल्या नव्या आकडेवारीने पुन्हा एकदा स्पष्ट केले आहे. चीनमध्ये गेल्या काही आठवड्यांमध्ये कोविड-१९ च्या रुग्णसंख्येत वाढ झाली असून ओमिक्रॉनचा एनबी १.८.१ हा उपप्रकार वेगाने पसरत आहे. जून महिन्यात चीनमध्ये कोरोनाचे जवळपास ७९ हजार नवे रुग्ण आढळले, पॉझिटिव्हिटी दर १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला आणि यंदा प्रथमच कोविडने इन्फ्लूएंझालाही मागे टाकले, मात्र या वेळी परिस्थिती २०२० किंवा २०२१ सारखी भीषण नाही. बहुसंख्य रुग्णांमध्ये सौम्य लक्षणे असून मृत्यूचे प्रमाण अत्यल्प आहे. त्यामुळे या घडामोडीकडे भीतीने नव्हे, तर सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेच्या दृष्टीने एक गंभीर इशारा म्हणून पाहण्याची गरज आहे. अर्थात परिस्थितीतील एक महत्त्वाचा बदल लक्षात घेतला पाहिजे. तीव्रता पूर्वीइतकी राहिली नसली तरी कोरोनाचा विषाणू अजूनही बदलत आहे. ‘ओमिक्रॉन’च्या उपप्रकारांमुळे संसर्ग झपाट्याने होतो, मात्र गंभीर आजार होण्याचे प्रमाण कमी आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे गेल्या काही वर्षांमध्ये जगातील मोठ्या लोकसंख्येला लसीकरणाचा लाभ झाला आहे. अनेकांना नैसर्गिक संसर्गही झाला आहे. त्यामुळे समाजात काही प्रमाणात सामूहिक प्रतिकारशक्ती निर्माण झाली आहे. याचा अर्थ धोका संपला आहे, असा होत नाही, पण आरोग्यव्यवस्थेची त्याचा सामना करण्याची क्षमता निश्चितच वाढली आहे, तरीही चीनमधील आकडे काही महत्त्वाचे प्रश्न उपस्थित करतात.

 

 

 

उन्हाळ्यात कोविडची वाढ का झाली? यापूर्वी हिवाळा हा श्वसन संसर्गाचा हंगाम मानला जात होता. आता मात्र एअर कंडिशनर असलेल्या बंद जागांमध्ये अधिक वेळ घालवणे, पर्यटन आणि प्रवासात वाढ, तसेच बदलत्या हवामानामुळे विषाणूच्या प्रसाराचे स्वरूपही बदलले आहे. म्हणजेच कोविड आता ऋतूंवर अवलंबून राहिलेला नाही. तो वर्षभर अधूनमधून डोके वर काढू शकतो. त्यामुळे हिवाळ्यातच नव्हे, तर वर्षभर सार्वजनिक आरोग्य यंत्रणा सज्ज ठेवावी लागणार आहे. यामधील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे विषाणूचे उत्परिवर्तन. प्रत्येक संसर्गासोबत विषाणूमध्ये लहान-मोठे बदल होत असतात. एनबी १.८.१ हा अशाच बदलांमधून निर्माण झालेला उपप्रकार आहे. आज तो तुलनेने सौम्य आहे; पण भविष्यातील प्रत्येक उपप्रकारही तसाच असेल, याची कोणतीही हमी नाही. कोविडच्या पहिल्या टप्प्यात अल्फा, त्यानंतर डेल्टा आणि मग ओमिक्रॉन या प्रकारांनी जगाला वेगवेगळ्या प्रकारे हादरवले. त्यामुळे जनुकीय तपासणी आणि विषाणूंच्या सततच्या निरीक्षणाला आजही तितकेच महत्त्व आहे. भारताच्या दृष्टीने सध्या घाबरण्याचे कारण नसले, तरी निष्काळजी राहण्याचेही कारण नाही. देशात सक्रिय रुग्णसंख्या अत्यल्प आहे. काही राज्यांमध्ये तुरळक रुग्ण आढळत असले, तरी रुग्णालयांवरील ताण वाढलेला नाही; परंतु भारतासारख्या १४० कोटी लोकसंख्या असलेल्या देशात कोणताही संसर्ग वेगाने पसरू शकतो. त्यामुळे सीमावर्ती तपासणी, विमानतळांवरील देखरेख, संशयित नमुन्यांचे जनुकीय विश्लेषण आणि राज्यांच्या आरोग्य यंत्रणांमधील समन्वय सातत्याने मजबूत ठेवणे गरजेचे आहे.

कोविडच्या काळात भारताने अनेक यशस्वी प्रयोग केले. कोविडसारखी डिजिटल लसीकरण व्यवस्था, मोठ्या प्रमाणावर लसींचे उत्पादन, कमी वेळात उभारलेली कोविड रुग्णालये, ऑक्सिजन उत्पादनातील वाढ आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे योगदान यामुळे भारताला जागतिक स्तरावर प्रशंसा मिळाली; मात्र दुसऱ्या बाजूला दुसऱ्या लाटेतील ऑक्सिजनचा तुटवडा, ग्रामीण भागातील अपुरी आरोग्य सेवा, रुग्णवाहिकांची कमतरता आणि खाजगी आरोग्य व्यवस्थेतील आर्थिक शोषणही तितकेच वास्तव होते. या अनुभवांतून कायमस्वरूपी सुधारणा झाल्या का, हा प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहे. भारताच्या सार्वजनिक आरोग्य खर्चाचे प्रमाण आजही विकसित देशांच्या तुलनेत कमी आहे. प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, जिल्हा रुग्णालये, संसर्गजन्य रोग संशोधन प्रयोगशाळा आणि प्रशिक्षित मनुष्यबळ यामध्ये मोठ्या प्रमाणात गुंतवणुकीची आवश्यकता आहे. महामारी आली, की यंत्रणा उभारण्यापेक्षा शांत काळातच मजबूत पायाभूत सुविधा उभ्या करणे अधिक शहाणपणाचे ठरते. दुर्दैवाने भारतासह अनेक देशांमध्ये संकट ओसरले, की आरोग्य क्षेत्रावरील लक्ष कमी होते. कोविडने विज्ञान आणि समाज यांच्यातील नातेसंबंधाचाही कस लावला. महामारीच्या काळात अफवा, ‘सोशल मीडिया’वरील दिशाभूल, बनावट औषधे, चमत्कारी उपचार आणि लसींबाबतच्या गैरसमजांनी मोठे नुकसान केले. विज्ञानावरील विश्वास डळमळीत करण्याचा प्रयत्न झाला. आज पुन्हा कोविडची चर्चा सुरू होत असताना समाजाने हा धडा विसरू नये.

कोणतीही माहिती अधिकृत आरोग्य संस्थांकडूनच तपासून घेणे, अप्रमाणित संदेश पुढे न पाठवणे आणि वैज्ञानिक सल्ल्याला प्राधान्य देणे ही आज प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे. या नव्या लाटेने आणखी एक वास्तव अधोरेखित केले आहे. कोविड आता एक एन्डेमिक म्हणजेच समाजात कायम अस्तित्वात राहणारा संसर्ग बनत चालला आहे. क्षयरोग, इन्फ्लूएंझा किंवा डेंग्यूप्रमाणे तो अधूनमधून वाढेल, कमी होईल आणि नवे प्रकार निर्माण करेल. त्यामुळे ‘कोरोना संपला’ किंवा ‘पुन्हा महामारी आली’ या दोन टोकांच्या विचारांऐवजी ‘कोरोनासोबत सुरक्षित सहजीवन’ ही नवी संकल्पना स्वीकारावी लागेल. यामध्ये वैयक्तिक जबाबदारी तितकीच महत्त्वाची आहे. आजही अनेकांमध्ये खोकला, ताप किंवा घशात दुखत असतानाही गर्दीच्या ठिकाणी जाण्याची सवय पाहायला मिळते. मास्क वापरण्याबाबतची शिस्त जवळपास संपुष्टात आली आहे. सार्वजनिक स्वच्छता आणि हात धुण्याच्या सवयीही कमी झाल्या आहेत. महामारीच्या काळात स्वीकारलेल्या मूलभूत सवयी कायम ठेवण्यातच भविष्यातील अनेक संसर्गांपासून संरक्षण आहे. विशेषतः वृद्ध, गर्भवती महिला, लहान मुले, मधुमेह, हृदयरोग, कर्करोग किंवा प्रतिकारशक्ती कमी असलेल्या व्यक्तींनी अधिक काळजी घेण्याची गरज आहे. आवश्यक असल्यास बूस्टर डोस घेणे, गर्दीच्या ठिकाणी मास्क वापरणे आणि लक्षणे आढळल्यास त्वरित तपासणी करणे ही साधी पावलेही मोठे संकट टाळू शकतात. जागतिक आरोग्य व्यवस्थेसाठीही हा प्रसंग महत्त्वाचा आहे.

कोविडच्या सुरुवातीच्या काळात उशिरा माहिती देणे, संसर्गाचे खरे प्रमाण लपवणे आणि जागतिक संस्थांशी समन्वयाचा अभाव यावर अनेक प्रश्न उपस्थित झाले होते. भविष्यात अशा चुका परवडणाऱ्या नाहीत. कोणत्याही देशात नवीन प्रकार आढळल्यास त्याची माहिती त्वरित जगासमोर ठेवणे, संशोधनासाठी नमुने उपलब्ध करून देणे आणि लस उत्पादकांशी समन्वय राखणे ही आता आंतरराष्ट्रीय जबाबदारी झाली आहे. कोविडने जागतिक अर्थव्यवस्थेचेही गणित बदलले. पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली, उत्पादन थांबले, पर्यटन कोलमडले आणि महागाई वाढली. त्यामुळे एखादी लहानशी आरोग्य समस्यादेखील किती मोठ्या आर्थिक संकटात रूपांतरित होऊ शकते, हे जगाने अनुभवले आहे.corona in china त्यामुळे आरोग्य सुरक्षेला राष्ट्रीय सुरक्षेइतकेच महत्त्व देण्याची वेळ आली आहे. चीनमधील वाढती रुग्णसंख्या ही आजच्या घडीला महामारीची घंटा नाही; परंतु निष्काळजीपणाविरुद्धचा स्पष्ट इशारा आहे. विषाणू बदलतो, परिस्थिती बदलते आणि समाजालाही बदलावे लागते. कोविडचे भय कमी झाले असले, तरी त्याचे अस्तित्व संपलेले नाही. त्यामुळे घाबरण्यापेक्षा सजग राहणे, विज्ञानावर विश्वास ठेवणे, आरोग्य व्यवस्था सक्षम करणे आणि नागरिकांनी जबाबदार वर्तन करणे हीच भविष्यातील खरी रणनीती ठरेल. आज चीनमध्ये दिसणारी परिस्थिती उद्या इतर देशांमध्येही दिसू शकते; मात्र २०२० प्रमाणे जग पुन्हा गाफील राहण्याची चूक करणार नाही, अशी अपेक्षा आहे.

कोरोना महामारीने मानवजातीला मोठी किंमत मोजायला लावली. त्या अनुभवातून शिकून सार्वजनिक आरोग्य, संशोधन, पारदर्शकता आणि नागरिकांची जागरूकता यांचा मजबूत पाया उभारला, तर कोविडचे पुनरागमन ही भीतीची नव्हे, तर तयारीची परीक्षा ठरेल. या परीक्षेत यशस्वी होणे हे केवळ सरकारचे नव्हे, तर संपूर्ण समाजाचे सामूहिक उत्तरदायित्व आहे.