मुसळधार पावसानंतर जमिनीतील नायट्रोजन घटतोय?

heavy rainfall पाऊस हा शेतीसाठी अत्यावश्यक असला तरी सतत मुसळधार पाऊस पडून शेतात दीर्घकाळ पाणी साचल्यास पिकांसमोर वेगळ्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. याचा परिणाम जमिनीतील नायट्रोजनच्या उपलब्धतेवरही होतो. विशेषतः पावसापूर्वी नायट्रोजनयुक्त खत दिलेले असल्यास त्यातील काही भाग जमिनीतून वाहून जाण्याची किंवा वायुरूपाने निघून जाण्याची शक्यता असते.पाण्याचा निचरा होताना नायट्रेट जमिनीच्या खोल थरात वाहून जाण्याची प्रक्रिया ‘लीचिंग’ म्हणून ओळखली जाते. हलक्या आणि वालुकामय जमिनीत ही प्रक्रिया तुलनेने वेगाने होऊ शकते. दुसरीकडे, जड जमिनीत बराच काळ पाणी साचून राहिल्यास जमिनीतील प्राणवायूचे प्रमाण कमी होते. अशा परिस्थितीत सूक्ष्मजीव नायट्रेटचे वायूंमध्ये रूपांतर करतात आणि नायट्रोजन जमिनीतून कमी होतो. या प्रक्रियेला ‘डीनायट्रिफिकेशन’ म्हटले जाते.

 

 

मिळालेल्या आकडेवारीनुसार, सुमारे ५५ ते ६० अंश फॅरेनहाइट तापमानात जमीन पाच दिवस पाण्याखाली राहिल्यास अंदाजे १० टक्के नायट्रोजन कमी होऊ शकतो. पाण्याचा निचरा होण्यास १० दिवस लागल्यास ही घट सुमारे २५ टक्क्यांपर्यंत जाऊ शकते. तापमान अधिक असल्यास नायट्रोजनच्या नुकसानीची प्रक्रिया आणखी वेगाने होऊ शकते.मात्र, प्रत्येक पावसानंतर जमिनीतील नायट्रोजन मोठ्या प्रमाणात कमी होतोच असे नाही. नुकसान किती झाले हे पावसाची तीव्रता, शेतात पाणी किती काळ साचले, जमिनीचा प्रकार आणि पावसापूर्वी किती व कोणत्या प्रकारचे नायट्रोजनयुक्त खत वापरले होते, यावर अवलंबून असते. संपूर्ण शेतातही एकसारखे नुकसान होईलच असे नाही. काही भागांमध्ये पाणी साचलेले असू शकते, तर इतर भागांमध्ये केवळ अतिरिक्त ओलावा असू शकतो.

 

पावसानंतर पिकांची पाने पिवळी दिसू लागली तरी लगेच नायट्रोजनची कमतरता झाली असे समजणे योग्य ठरणार नाही. जास्त पाण्यामुळे पिकांच्या मुळांची वाढ आणि पोषकद्रव्यांचे शोषण काही काळासाठी मंदावू शकते. जमीन कोरडी झाल्यानंतर मुळांची कार्यक्षमता आणि पिकांची वाढ पूर्ववत झाली, तर पानांचा पिवळेपणाही कमी होऊ शकतो. त्यामुळे पाऊस थांबल्यानंतर लगेच युरिया किंवा अतिरिक्त नायट्रोजनयुक्त खत देण्याची घाई करू नये. शेतात पाणी किती काळ साचले होते, पिकांची सध्याची स्थिती काय आहे आणि जमीन सुकल्यानंतर वाढ पुन्हा सुरू झाली आहे का, याचे निरीक्षण करणे महत्त्वाचे आहे. दीर्घकाळ पाणी साचून राहिल्यामुळे नायट्रोजनचे लक्षणीय नुकसान झाल्याचे दिसून आल्यासच अतिरिक्त खताचा विचार करावा.योग्य वेळी आणि मर्यादित प्रमाणात नायट्रोजन दिल्यास पाण्यामुळे झालेली पोषकद्रव्यांची कमतरता भरून काढण्यास तसेच पिकांचे संभाव्य नुकसान कमी करण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, खताचे प्रमाण ठरवताना जमिनीची स्थिती, आधी वापरलेले खत आणि पिकाची अवस्था लक्षात घेणे आवश्यक आहे.