श्रावणातील उपवास करताना आहार कसा असावा?

shravan fasting diet श्रावण महिना म्हणजे भक्ती, संयम आणि सात्त्विक आहाराचा काळ मानला जातो. या महिन्यात अनेक जण सोमवार, एकादशी, संकष्टी किंवा इतर दिवशी उपवास करतात. उपवास हा अनेकांसाठी श्रद्धेचा भाग असला तरी तो योग्य पद्धतीने केला, तर आपल्या आहाराच्या सवयींकडे जाणीवपूर्वक पाहण्याची संधीही मिळू शकते. मात्र उपवास म्हणजे दिवसभर उपाशी राहणे किंवा केवळ फराळाचे पदार्थ खाणे नव्हे. शरीराला आवश्यक पोषण मिळेल, याची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

 

 

उपवास करताना सर्वप्रथम शरीरात पाण्याची कमतरता होणार नाही, याची काळजी घ्यावी. पुरेसे पाणी पिणे महत्त्वाचे आहे. तहान, अशक्तपणा किंवा डोकेदुखी जाणवत असल्यास शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी झालेले असण्याची शक्यता असते.

उपवासाच्या आहारात संपूर्ण फळांना प्राधान्य देता येते. सफरचंद, पेरू, संत्री आणि पपई यांसारखी फळे योग्य प्रमाणात खाणे हा चांगला पर्याय ठरू शकतो. फळांचा रस पिण्यापेक्षा संपूर्ण फळ खाल्ल्यास आहारातून अधिक फायबर मिळते.

प्रथिने आणि पौष्टिक चरबीचाही आहारात योग्य प्रमाणात समावेश करणे फायदेशीर ठरू शकते. शेंगदाणे, दही, दूध तसेच योग्य प्रमाणात सुकामेवा यांचा वापर करता येतो. यामुळे पोट भरलेले राहण्यास आणि अनावश्यक खाणे कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

उपवासाच्या दिवशी रताळे किंवा इतर कंदमुळे उकडून किंवा भाजून खाणे हा तळलेल्या पदार्थांपेक्षा चांगला पर्याय ठरू शकतो. मात्र साबुदाणा आणि बटाट्याचे पदार्थ प्रमाणात घेणे आवश्यक आहे. साबुदाणा खिचडी किंवा बटाट्याचे पदार्थ उपवासात मोठ्या प्रमाणावर खाल्ले जातात; परंतु त्यांचे अतिसेवन केल्यास आहारातील कार्बोहायड्रेट आणि एकूण कॅलरीचे प्रमाण वाढू शकते.उपवासाच्या नावाखाली तळलेले पदार्थ मोठ्या प्रमाणावर खाणे टाळणेही महत्त्वाचे आहे. साबुदाणा वडा, बटाटेवडा, चिप्स आणि इतर तळलेले फराळाचे पदार्थ वारंवार खाल्ल्यास शरीराला आवश्यक पोषण मिळण्याऐवजी अतिरिक्त कॅलरी आणि चरबीचे प्रमाण वाढू शकते.गोड पदार्थांबाबतही सावधगिरी बाळगणे गरजेचे आहे. उपवासाच्या दिवशी मिठाई, साखरयुक्त पेये किंवा जास्त गोड पदार्थ घेतल्यास साखर आणि कॅलरीचे प्रमाण वाढू शकते. त्याचप्रमाणे पॅकेज्ड उपवासाचे पदार्थही मर्यादित प्रमाणात घेणे योग्य ठरते. अशा पदार्थांमध्ये अनेकदा मीठ, चरबी आणि कॅलरीचे प्रमाण जास्त असू शकते.

योग्य पद्धतीने उपवास केल्यास आहारातील शिस्त वाढवण्याची संधी मिळू शकते. नियमित खाणे, अनावश्यक स्नॅक्स आणि जंक फूडचे सेवन कमी करण्याकडे लक्ष देता येते. तसेच उपवासाच्या दिवशी एकूण कॅलरीचे प्रमाण नियंत्रित राहिल्यास वजन नियंत्रणासही मदत होऊ शकते. मात्र उपवास संपल्यानंतर मोठ्या प्रमाणावर खाल्ल्यास हा फायदा मिळेलच असे नाही.उपवासाच्या काळात ताजे फळे, दही, शेंगदाणे, सुकामेवा आणि इतर पौष्टिक पदार्थांचा संतुलित वापर केल्यास आहाराची गुणवत्ता सुधारण्याची संधी मिळू शकते. तेलकट आणि तळलेले पदार्थ तसेच अतिखाणे कमी केल्यामुळे काही व्यक्तींना पोट हलके वाटू शकते आणि जडपणाची भावना कमी होऊ शकते.

नियमित आणि योग्य पद्धतीच्या उपवासामुळे काही व्यक्तींमध्ये वजन आणि चयापचयाशी संबंधित काही घटकांवर सकारात्मक परिणाम होण्याची शक्यता आहे. काही लोकांमध्ये रक्तातील साखर आणि चयापचयाशी संबंधित बाबींमध्येही सुधारणा दिसू शकते. मात्र उपवासाचा परिणाम प्रत्येक व्यक्तीमध्ये सारखा असेलच असे नाही.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे उपवासाच्या माध्यमातून आपल्या आहाराकडे अधिक जाणीवपूर्वक पाहण्याची सवय लागू शकते. ‘काय, किती आणि केव्हा खावे?’ याचा विचार करण्याची संधी मिळते. त्यामुळे श्रावणातील उपवास हा केवळ धार्मिक परंपरा न राहता संतुलित आणि जागरूक आहारपद्धतीकडे पाहण्याचा एक मार्गही ठरू शकतो. मात्र दीर्घकाळ उपवास करणे, वारंवार उपवास करणे किंवा विशिष्ट आरोग्यविषयक समस्या असताना उपवास करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.