वैयक्तिक माहिती चाेरीला गेली तर?

 

personal information gets stolen एका संध्याकाळी एका छाेट्या दवाखान्याला कळते की, त्याच्या अपाईंटमेंट काॅम्प्युटरमध्ये मॅलवेअर शिरले आहे. रुग्णांची नावे, माेबाईल क्रमांक आणि प्रिस्क्रिप्शन रेकाॅर्ड्स उघड हाेण्याची शक्यता आहे. दुसऱ्या ठिकाणी, शाळेतील एक कर्मचारी विद्यार्थ्यांची माहिती असलेली स्प्रेडशीट चुकीच्या ई-मेलवर पाठवताे. आणखी एका ठिकाणी, ऑनलाईन शाॅपिंग वेबसाईटवरील ग्राहकांच्या खात्यांमध्ये अनधिकृत प्रवेश हाेताे. या घटना वेगवेगळ्या वाटतात; पण त्या एकच प्रश्न निर्माण करतात : वैयक्तिक माहिती धाेक्यात आली तर काय हाेते?

 

 

डिजिटल वैयक्तिक माहिती संरक्षण कायदा, २०२३ अर्थात डीपीडीपी ॲक्टमध्ये पर्सनल डेटा ब्रीच ही संज्ञा वापरली आहे. पर्सनल डेटा ब्रीच म्हणजे वैयक्तिक माहितीची अनधिकृत प्रक्रिया किंवा वैयक्तिक माहितीचे अपघाती उघड हाेणे, संपादन, शेअर करणे, वापर, बदल, नाश किंवा माहितीपर्यंतचा प्रवेश गमावणे, ज्यामुळे तिची काॅन्फिडेन्शिअलिटी, इंटेग्रिटी किंवा ॲव्हॅबिलिटी धाेक्यात येते. ही व्याख्या व्यापक आहे. ब्रीच म्हणजे केवळ हॅकिंग नव्हे; त्यामध्ये अपघाती डिस्क्लाेजर, अनधिकृत शेअरिंग, माहितीचा नाश किंवा माहितीपर्यंतचा प्रवेश गमावणे यांचाही समावेश हाेऊ शकताे. हे अधिक चांगले समजण्यासाठी तीन शब्द लक्षात ठेवूया. काॅन्फिडेन्शिअलिटी म्हणजे वैयक्तिक माहिती अनधिकृत व्यक्तींनी पाहू किंवा वापरू नये. इंटेग्रिटी म्हणजे माहिती चुकीच्या पद्धतीने बदलली किंवा खराब झाली नसावी. ॲव्हॅबिलिटी म्हणजे अधिकृत व्यक्तींना गरज असताना माहिती उपलब्ध असावी. पर्सनल डेटा ब्रीच या तीनपैकी एक किंवा अधिक बाबींवर परिणाम करू शकताे.

 

 

उदाहरणार्थ, रुग्णालयातील रुग्णांची यादी बाहेर गेली, तर काॅन्फिडेन्शिअलिटी प्रभावित हाेते. विद्यार्थ्यांचे गुण अनधिकृत प्रवेशामुळे चुकीचे बदलले गेले, तर इंटेग्रिटी प्रभावित हाेते. रॅन्समवेअर अटॅकमुळे डायग्नाेस्टिक सेंटरला स्वतःचे पेशंट रिपाेर्ट उघडता येत नसतील, तर ॲव्हॅबिलिटी प्रभावित हाेते. या प्रत्येक परिस्थितीत डेटा प्रिंसिपल म्हणजे ज्या व्यक्तीशी वैयक्तिक माहिती संबंधित आहे ती व्यक्ती, हिला हानी हाेऊ शकते.

 

डीपीडीपी ॲक्ट डेटा फिड्युशिअरीवर वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी टाकताे. डेटा फिड्युशिअरी म्हणजे वैयक्तिक माहिती काेणत्या उद्देशासाठी आणि कशा प्रकारे प्रक्रिया करायची हे ठरवणारी व्यक्ती किंवा संस्था. साध्या भाषेत, एखादी संस्था ‘डेटा प्राेटेक्शन हे आमच्या काॅम्प्युटर व्हेंडरचे काम आहे’ असे म्हणून जबाबदारी टाळू शकत नाही. जर ती वैयक्तिक माहिती गाेळा करते किंवा नियंत्रित करते, तर तिने त्या माहितीचे संरक्षण करण्यासाठी वाजवी सुरक्षा उपाय केले पाहिजेत.

 

 

डीपीडीपी रुल्स, २०२५ मध्ये अशा सुरक्षा उपायांची उदाहरणे दिली आहेत. यामध्ये इन्क्रिप्शन किंवा मास्किंगसारखे याेग्य संरक्षण, ॲक्सेस कंट्राेल, लाॅग्स आणि माॅनिटरिंगद्वारे ॲक्सेसची व्हिजिबिलिटी, डेटा बॅकअप्स, कन्टिन्युइटी मेजर्स, डेटा प्राेसेसर्स सहभागी असतील तर करारातील सुरक्षा उपाय आणि याेग्य तांत्रिक व संस्थात्मक उपाय यांचा समावेश हाेताे. संस्थेचा आकार आणि स्वरूप यानुसार नेमके उपाय बदलू शकतात; परंतु काहीच न करणे जबाबदार वर्तन ठरू शकत नाही. पर्सनल डेटा ब्रीच झाल्यास डेटा फिड्युशिअरीवर संवाद साधण्याच्या जबाबदाऱ्या येतात. त्याने प्रभावित प्रत्येक डेटा प्रिंसिपलला विनाविलंब, स्पष्ट आणि साेप्या भाषेत माहिती दिली पाहिजे. या संप्रेषणात ब्रीचचे स्वरूप, संभाव्य परिणाम, धाेका कमी करण्यासाठी घेतली जाणारी पावले, प्रभावित व्यक्तीने स्वतःसाठी घ्यावयाची सेफ्टी स्टेप्स आणि प्रश्नांना उत्तर देऊ शकणाऱ्या व्यक्तीचा संपर्क तपशील दिला पाहिजे.

 

डेटा फिड्युशिअरीने डेटा प्राेटेक्शन बाेर्ड ऑफ इंडियालाही सूचना दिली पाहिजे. रुल्सनुसार बाेर्डला उपलब्ध माहितीच्या आधारे विनाविलंब प्रारंभिक सूचना द्यावी लागते आणि नंतर निश्चित वेळेमध्ये अधिक सविस्तर सूचना द्यावी लागते. यामुळे ब्रीचेच शांतपणे दडपल्या जात नाहीत आणि गंभीर डेटा प्राेटेक्शन फेल्युअर्सबाबत नियामक पातळीवरही माहिती उपलब्ध राहते. एखाद्या नागरिकाने ब्रीच नाेटीस मिळाल्यानंतर काय करावे? प्रथम ती नाेटीस काळजीपूर्वक वाचा. पासवर्ड उघड झाले असण्याची शक्यता असेल, तर ते तत्काळ बदला. बँकिंग किंवा पेमेंट डेटा संबंधित असेल, तर व्यवहारांवर लक्ष ठेवा. ओळखपत्र प्रभावित असतील, तर गैरवापराबाबत सावध राहा. ब्रीच रिलेटेड सपाेर्टच्या नावाखाली आलेल्या संशयास्पद मेसेजेसमधील लिंक्सवर क्लिक करणे टाळा. खरी ब्रीच नाेटीस तुम्हाला व्यावहारिक सुरक्षा पावले स्पष्ट करून देणारी असावी.

दैनंदिन जीवनातील डीपीडीपी

 

तुम्हाला असा मेसेज येताे की, तुमच्या अकाऊंट डिटेल्स डेटा ब्रीचमध्ये उघड झाल्या असण्याची शक्यता आहे. घाबरू नका; पण दुर्लक्षही करू नका. पासवर्ड बदला, उपलब्ध असल्यास टू फॅक्टर ऑथेंटिकेशन सुरू करा, अकाऊंटवर लक्ष ठेवा आणि संशयास्पद लिंक्सऐवजी संस्थेच्या ऑफिशिअल वेबसाईट किंवा फाेन नंबरद्वारे संपर्क करा.

तुम्हाला माहिती आहे का?

 

पर्सनल डेटा ब्रीचमध्ये डेलिबरेट हॅकिंगबराेबरच ॲक्सिडेंटल डिस्क्लाेजरचाही समावेश हाेऊ शकताे. वैयक्तिक माहिती असलेली फाईल चुकीच्या व्यक्तीला पाठवली गेली आणि त्यामुळे काॅन्फिडेन्शिअलिटी धाेक्यात आली, तर तेही ब्रीच ठरू शकते.