हिंदीचा विकास आणि भारतीय भाषांचा सन्मान हीच भाषिक प्रगती : पं. अग्निहोत्री

pt agnihotri भाषा ही माणसाच्या विचारांची, भावना आणि अनुभवांची अभिव्यक्ती करण्याचे प्रभावी माध्यम आहे. भाषा केवळ संवाद साधण्याचे साधन नसून ती एखाद्या समाजाची संस्कृती, परंपरा, इतिहास आणि ओळख जपण्याचे कार्य करते. माणसाच्या जीवनातील ज्ञान, भावना, मूल्ये आणि संस्कार पिढ्यांपिढ्या भाषेच्या माध्यमातून पुढे जातात.

 

 

 

बोली म्हणजे एखाद्या विशिष्ट प्रदेशातील किंवा समुदायातील लोकांकडून दैनंदिन जीवनात वापरली जाणारी भाषेची स्थानिक रूपे होत. बोलीभाषांमध्ये त्या प्रदेशाची जीवनपद्धती, लोकपरंपरा, रूढी, लोककथा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये प्रतिबिंबित होतात. भाषा आणि बोली यांचा परस्पर संबंध अत्यंत जवळचा आहे. विविध भाषा आणि बोलींमुळे भारताची सांस्कृतिक विविधता अधिक समृद्ध झाली आहे. हिंदीचा विकास आणि भारतीय भाषांचा सन्मान हीच भाषिक प्रगती असल्याचे मार्गदर्शन पं. शंकरप्रसाद अग्निहोत्री यांनी येथे आयोजित चर्चासत्रात केले.

 

ते पुढे म्हणाले की, हिंदी ही भारतातील सर्वाधिक बोलल्या आणि समजल्या जाणार्या भाषांपैकी एक आहे. ब्रजभाषेने कृष्णभक्तीच्या साहित्याला मोठे योगदान दिले. अवधी भाषेत गोस्वामी तुलसीदासांनी रामचरितमानस या महान ग्रंथाची निर्मिती केली. भोजपुरी आणि इतर लोकबोलींनी लोकगीते, लोककथा, लोकनाट्य आणि लोकसंस्कृती जिवंत ठेवली आहे. त्यामुळे हिंदीचा विकास हा तिच्या विविध बोलीभाषांच्या योगदानाशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भारताच्या प्रशासनासाठी कोणती भाषा स्वीकारावी, हा महत्त्वाचा प्रश्न संविधान सभेसमोर होता. १४ सप्टेंबर १९४९ रोजी संविधान सभेने देवनागरी लिपीतील हिंदीला संघाची राजभाषा म्हणून स्वीकारले.

 

 

संघाची राजभाषा हिंदी आणि तिची लिपी देवनागरी असेल, असे नमूद करण्यात आले आहे. हिंदीला राजभाषेचा दर्जा मिळवून देण्यासाठी अनेक नेते, साहित्यिक आणि समाजसुधारकांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. महात्मा गांधी यांनीही हिंदीला जनसंपर्काची भाषा मानून तिच्या प्रसाराला प्रोत्साहन दिले. हिंदीविषयी बोलताना राष्ट्रभाषा आणि राजभाषा यांतील फरक समजून घेणे आवश्यक आहे. भारतीय संविधानाने हिंदीला राष्ट्रभाषेचा दर्जा दिलेला नाही. भारताची कोणतीही घटनात्मक राष्ट्रभाषा नाही हिंदी ही भारताच्या संघाची राजभाषा आहे. राजभाषा म्हणजे शासनाच्या प्रशासकीय कामकाजासाठी वापरली जाणारी भाषा. राष्ट्रभाषा ही संपूर्ण राष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि भावनिक ओळखीशी संबंधित संकल्पना आहे. भारतातील सर्व भाषांना आणि भाषिक समुदायांना समान सन्मान देणे हे लोकशाही आणि राष्ट्रीय एकात्मतेसाठी आवश्यक असल्याचे ते म्हणाले. भाषेच्या आधारावर भेदभाव न करता परस्परांच्या भाषांचा आदर करणे आवश्यक असल्याचेही ते म्हणाले.