लडाखमधील ‘त्सो कार’ला नवसंजीवनी

Tso Kar Lake लडाखमधील वेगाने आटत चाललेल्या त्सो कार सरोवराला पुन्हा नवसंजीवनी देण्यासाठी एक महत्त्वाकांक्षी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय उपक्रम हाती घेण्यात आला आहे. लेहजवळील कोरड्या जमिनींच्या सिंचनासाठी स्टॉक हिमनदीचे ९० दशलक्ष लिटर पाणी इगू-फे आणि चुचोट गावांतील कालव्यांमध्ये यशस्वीपणे पोहोचवल्यानंतर, लडाखचे उपराज्यपाल व्ही. के. सक्सेना यांनी आता आणखी एका मोठ्या जलव्यवस्थापन प्रकल्पाला सुरुवात केली आहे. या प्रकल्पांतर्गत चांगथांग जिल्ह्यातील रूपशो खर्नक हिमनदी प्रवाहाचे पाणी सुमारे १५ हजार फूट उंचीवर असलेल्या त्सो कार सरोवराकडे वळविण्यात येणार आहे. या माध्यमातून वेगाने आक्रसत चाललेल्या या सरोवराचे पुनरुज्जीवन करण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.

 

 

रूपशो खर्नक प्रवाहातून सध्या वाहून जाणारे आणि कोणत्याही वापरात न येणारे हिमनदीचे पाणी त्सो कार सरोवरापर्यंत पोहोचविण्याची या योजनेची मुख्य संकल्पना आहे. उन्हाळ्यात या प्रवाहाचा कमाल पाण्याचा वेग सुमारे १३२ क्युसेक, म्हणजेच दररोज अंदाजे ३२० दशलक्ष लिटर इतका असल्याचा अंदाज आहे. सध्या हे संपूर्ण पाणी सिंधू नदीत वाहून जाते. त्याचा योग्य वापर करून ते त्सो कार सरोवरात आणल्यास सरोवराला पुन्हा जलसाठा मिळू शकतो, अशी अपेक्षा आहे.

लडाखमधील प्रसिद्ध हिमनदी सरोवरांपैकी त्सो कार हे एक महत्त्वाचे सरोवर आहे. एकेकाळी सुमारे ११ हजार एकर क्षेत्रात विस्तारलेले हे सरोवर आता अवघ्या ३२०० एकरांवर आक्रसले आहे. गेल्या दशकभरात सरोवराचा आकार तब्बल ७० टक्क्यांनी कमी झाल्याचे सांगण्यात येते. या गंभीर परिस्थितीचा थेट परिणाम येथील जैवविविधतेवरही झाला आहे. स्थलांतरित पक्ष्यांचे तसेच प्रसिद्ध काळ्या मानेच्या सारसाचे हे पूर्वी समृद्ध अधिवासस्थान होते; मात्र सरोवराचा विस्तार झपाट्याने कमी होत गेल्याने आता येथे येणाऱ्या पक्ष्यांची संख्याही मोठ्या प्रमाणात घटली आहे.

या पार्श्वभूमीवर हिमनदीतून सध्या वाया जाणारे पाणी त्सो कारमध्ये वळविण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. या प्रकल्पामुळे अवघ्या एका वर्षात त्सो कार सरोवराला त्याचे पूर्वीचे वैभव पुन्हा प्राप्त होईल, अशी आशा व्यक्त केली जात आहे. अत्यंत प्रतिकूल भौगोलिक आणि हवामानाच्या परिस्थितीत राबविण्यात येणारा हा उपक्रम त्यामुळे विशेष महत्त्वाचा ठरत आहे.

भारतामध्ये एवढ्या उंचीवर आणि इतक्या कठीण परिस्थितीत आटत चाललेल्या एखाद्या सरोवराचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी राबविण्यात येणारा हा आपल्या प्रकारातील पहिलाच आणि एकमेव प्रयत्न असल्याचे सांगितले जात आहे. त्सो कार परिसरातील हवामानही या प्रकल्पासमोरील आव्हानाची तीव्रता स्पष्ट करते. उन्हाळ्यातही येथील तापमान बहुतांश वेळा १० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी असते, तर हिवाळ्यात तापमान उणे २० ते उणे ३० अंश सेल्सिअसपर्यंत घसरते.

जलव्यवस्थापनाच्या या अभिनव उपक्रमाची कल्पना उपराज्यपाल व्ही. के. सक्सेना यांना १० ऑगस्ट रोजी त्सो कार सरोवराच्या पहिल्या भेटीदरम्यान सुचली. त्या वेळी स्थानिक ग्रामस्थांनी त्यांना सरोवराचा आकार वेगाने कमी होत असल्याची तसेच पक्ष्यांची संख्या मोठ्या प्रमाणात घटल्याची माहिती दिली. त्यानंतर या सरोवराला पुनर्जीवित करण्यासाठी उपलब्ध जलस्रोताचा वापर करण्याची दिशा निश्चित करण्यात आली.या महत्त्वाकांक्षी योजनेत सरोवरापासून सुमारे ११ किलोमीटर अंतरावर आणि तब्बल १८ हजार फूट उंचीवर असलेल्या रूपशो खर्नक प्रवाहातील हिमनदीचे वितळलेले, आतापर्यंत वापरात न आलेले पाणी कालव्याद्वारे त्सो कारकडे आणले जाणार आहे. उन्हाळ्यात या प्रवाहाचा पाण्याचा कमाल वेग सुमारे १३२ क्युसेक, म्हणजेच दररोज ३२० दशलक्ष लिटरपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे.हिमनदीपासून त्सो कारकडे पाणी आणताना प्रवाहाच्या मार्गावर असलेल्या तीन नैसर्गिक खोलगट भागांचा या प्रकल्पात उपयोग केला जाणार आहे. रूपशो खर्नक प्रवाहातील पाणी प्रथम २७० एकर क्षेत्रफळाच्या पहिल्या खोलगट भागात वळविले जाईल. तेथून पुढे २४ एकर क्षेत्रफळाच्या दुसऱ्या भागात आणि त्यानंतर १० एकर क्षेत्रफळाच्या तिसऱ्या भागात हे पाणी नेले जाणार आहे. या तिन्ही ठिकाणी पाण्याची पातळी वाढविणे तसेच पुढील प्रवाह नियंत्रित करणे यासाठी प्रत्येक खोलगट भागाच्या बाहेरच्या बाजूस तीन आरसीसी पाइप असलेले चेक डॅम उभारण्यात येणार आहेत.हिमनदीचे आतापर्यंत वाहून जाणारे पाणी योग्य पद्धतीने साठवून आणि नियंत्रित प्रवाहाद्वारे त्सो कार सरोवरात पोहोचविण्याच्या या उपक्रमामुळे लडाखच्या दुर्गम भागातील जलव्यवस्थापनाला नवी दिशा मिळण्याची शक्यता आहे. सरोवराचा जलसाठा वाढण्याबरोबरच स्थलांतरित पक्षी आणि काळ्या मानेच्या सारसासाठी पुन्हा अनुकूल अधिवास निर्माण होईल, अशी अपेक्षा आहे. त्यामुळे त्सो कारच्या पुनरुज्जीवनासाठी सुरू झालेल्या या अनोख्या मोहिमेकडे पर्यावरणीय संवर्धनाच्या दृष्टीनेही विशेष महत्त्वाने पाहिले जात आहे.