महाराष्ट्रातील हे गाव बनणार राज्यातील पहिले ‘डार्क स्काय कम्युनिटी’

maharashtra first dark sky रात्रीच्या आकाशातील ताऱ्यांचे सौंदर्य जपण्यासाठी महाराष्ट्रातील एक आदिवासीबहुल गाव आता अनोख्या उपक्रमाच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. नाशिक जिल्ह्यातील उदमळ गाव राज्यातील पहिले ‘डार्क स्काय कम्युनिटी’ बनण्याच्या तयारीत आहे. रात्रीच्या वेळी कृत्रिम प्रकाशाचे प्रमाण कमी करून आकाशातील तारे अधिक स्पष्टपणे दिसावेत आणि वाढत्या प्रकाश प्रदूषणाला आळा घालता यावा, हा या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश आहे.

 

 

या मोहिमेची सुरुवात गावातील 22 वर्षीय विद्यार्थी विपुल खराडी याने केली. काही वर्षांपूर्वी विपुलने रात्रीच्या वेळी आकाश निरीक्षण करण्यास सुरुवात केली. त्यानंतर त्याने गावातील नागरिकांशी संवाद साधत स्वच्छ आणि अंधारमय रात्रीचे आकाश केवळ निसर्गाचा सुंदर ठेवा नसून, त्यातून पर्यटनासोबतच रोजगाराच्या संधीही निर्माण होऊ शकतात, हे पटवून देण्यास सुरुवात केली. त्याच्या प्रयत्नांना हळूहळू ग्रामस्थांचाही पाठिंबा मिळू लागला.

या उपक्रमाला आता जिल्हा प्रशासनाचीही साथ मिळाली आहे. 2026-27 या आर्थिक वर्षासाठी जिल्हा प्रशासनाने आदिवासी उपयोजनेअंतर्गत 42.14 लाख रुपयांचा निधी मंजूर केला आहे. या निधीतून रात्रीच्या आकाशाच्या गुणवत्तेचे परीक्षण केले जाणार असून, प्रकाश प्रदूषणाबाबत जनजागृती मोहीमही राबवली जाणार आहे. याशिवाय स्थानिक तरुणांना प्रशिक्षण देण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. गावातील अनावश्यक कृत्रिम प्रकाश कमी करून पर्यावरणपूरक बाह्य प्रकाशव्यवस्था स्वीकारण्यावरही भर दिला जाणार आहे. या संदर्भात ग्रामसभेने ठरावही मंजूर केला आहे.

उदमळ हे राज्य maharashtra first dark sky सरकारने ‘इंटरनॅशनल डार्क स्काय प्लेस’चा दर्जा मिळवण्यासाठी निवडलेल्या 11 ठिकाणांपैकी एक आहे. या यादीत कास पठार, लोणार आणि तोरणमाळ यांसारख्या प्रसिद्ध ठिकाणांचाही समावेश आहे. उदमळमधील स्वच्छ आणि ताऱ्यांनी नटलेले रात्रीचे आकाश पर्यटकांसाठी आकर्षणाचे केंद्र ठरेल, अशी प्रशासनाला अपेक्षा आहे.या उपक्रमामुळे उदमळमध्ये खगोल पर्यटनाला चालना मिळण्यासोबतच स्थानिक तरुणांसाठी रोजगाराच्या नव्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात. त्यातून गावासाठी उत्पन्नाचा नवा स्रोतही निर्माण होण्याची शक्यता आहे. उदमळचे आकाश प्रकाश प्रदूषणापासून मुक्त राखण्यात यश आल्यास, भविष्यात हे गाव खगोल पर्यटनाचे महत्त्वाचे केंद्र म्हणून विकसित होऊ शकते. महाराष्ट्रातील एका आदिवासी गावाने रात्रीच्या आकाशाचे संवर्धन करण्यासाठी उचललेले हे पाऊल त्यामुळे पर्यावरण आणि पर्यटनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे.