२८ नक्षत्रे, ९ ग्रह आणि योजनांतील अंतर!

The structure of the universe in ancient texts श्रीमद्भागवत या प्राचीन ग्रंथामध्ये सूर्यापासून चंद्र, नक्षत्रे आणि त्यानंतर शुक्र, बुध, मंगळ, बृहस्पती, शनि तसेच सप्तर्षी यांच्यापर्यंतच्या आकाशीय मंडळांचे क्रमवार वर्णन आढळते. या मंडळांमधील अंतर योजन या पारंपरिक मापनपद्धतीत सांगण्यात आले आहे. ग्रंथातील वर्णनातून प्राचीन भारतीय परंपरेतील ब्रह्मांडाची रचना, ग्रह-नक्षत्रांची गती आणि कालचक्र याबाबतची संकल्पना स्पष्ट होते.ग्रंथानुसार सूर्याच्या किरणांपासून एक लाख योजन अंतरावर चंद्राचे स्थान सांगितले आहे. चंद्राची गती सूर्यापेक्षा अधिक वेगवान असल्याचे वर्णन असून, सूर्याला एखादा मार्ग पूर्ण करण्यासाठी एक वर्ष लागत असताना चंद्र तोच मार्ग सुमारे एका महिन्यात पूर्ण करतो, असे सांगितले आहे. सूर्याचा एका महिन्याचा मार्ग चंद्र सुमारे सव्वा दोन दिवसांत, तर सूर्याचा एका पक्षाचा मार्ग जवळपास एका दिवसात पूर्ण करतो, असेही वर्णन आहे. या वेगवान गतीमुळे चंद्र नक्षत्रांच्या पुढे जात असल्याचे सांगितले असून, त्याचा संबंध जीवसृष्टीतील प्राण आणि जीवनाशी जोडण्यात आला आहे.

 

 

 

 

चंद्रापासून दोन लाख योजन अंतरावर अभिजीतसह २८ नक्षत्रे असल्याचे सांगितले आहे. ही नक्षत्रे मेरू पर्वताला उजवीकडे ठेवून कालचक्रात भ्रमण करतात, अशी संकल्पना ग्रंथात मांडण्यात आली आहे. त्यानंतर नक्षत्रांपासून दोन लाख योजन वर शुक्र ग्रहाचे स्थान सांगितले आहे. शुक्र सूर्याच्या गतीनुसार कधी वेगाने, कधी संथ तर कधी समान गतीने भ्रमण करतो, असे वर्णन असून तो कधी सूर्याच्या पुढे, कधी मागे तर कधी त्याच्यासोबत असल्याचे सांगितले आहे. शुक्राचा प्रभाव लोकांसाठी अनुकूल असून पावसासाठीही त्याला अनुकूल मानले आहे.शुक्रापासून आणखी दोन लाख योजन अंतरावर बुध ग्रहाचे स्थान सांगण्यात आले आहे. बुधाला चंद्राचा पुत्र म्हटले असून, त्याची सामान्य गती मंगलकारी मानली आहे. 

 

मात्र बुध सूर्याच्या निर्धारित गतीचे उल्लंघन करून भ्रमण करत असल्यास अधिक वारा, ढग आणि दुष्काळासारख्या परिस्थितींचे संकेत मिळतात, अशी पारंपरिक धारणा ग्रंथात नमूद आहे. बुधापासून दोन लाख योजन वर मंगळ ग्रह असल्याचे वर्णन आहे. मंगळ वक्री गती करत नसल्यास तो प्रत्येक राशीत सुमारे तीन पक्ष राहून बारा राशींमधून भ्रमण करतो, असे सांगितले आहे. मंगळापासून दोन लाख योजन अंतरावर बृहस्पतीचे स्थान सांगण्यात आले आहे. बृहस्पती वक्री न झाल्यास तो प्रत्येक राशीत जवळपास एक वर्ष राहतो, असे वर्णन आहे. त्याच्या गतीचा संबंध धार्मिक आणि सामाजिक व्यवस्थेसाठी अनुकूल परिणामांशी जोडण्यात आला आहे. त्यानंतर बृहस्पतीपासून दोन लाख योजन वर शनैश्चर अर्थात शनि ग्रह असल्याचे सांगितले आहे. शनि प्रत्येक राशीत सुमारे ३० महिने राहतो आणि सर्व १२ राशींमधून भ्रमण करण्यासाठी त्याला दीर्घ कालावधी लागतो. श्रीमद्भागवतामधील या वर्णनात शनीला अशांतता आणि प्रतिकूल प्रभावांशी जोडले गेले असून, पुढील भारतीय ज्योतिष परंपरेतील ग्रहांच्या प्रभावासंबंधीच्या संकल्पनांच्या संदर्भातही हे वर्णन महत्त्वाचे मानले जाते.