अरे देवा पृथ्वीला थंड ठेवणारी ‘धूळ’च झाली कमी

atmospheric dust वायुमंडलात असलेल्या धुळीचे प्रमाण गेल्या दोन दशकांत सुमारे १० टक्क्यांनी कमी झाल्याचे एका नव्या संशोधनातून समोर आले आहे. अमेरिकेतील युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, लॉस एंजेलिस (UCLA) येथील वैज्ञानिकांनी २००३ ते २०२३ या कालावधीतील आकडेवारीचा अभ्यास केला. या काळात वातावरणातील धुळीच्या प्रमाणात लक्षणीय घट नोंदवण्यात आली आहे. धुळीचे प्रमाण कमी झाल्यामुळे पृथ्वीपर्यंत पोहोचणाऱ्या सूर्याच्या उष्णतेत किरकोळ बदल होण्याची शक्यता वैज्ञानिकांनी व्यक्त केली आहे.

 

 

वातावरणातील धूळ ही केवळ घाण किंवा प्रदूषणाचा भाग नसून पृथ्वीच्या हवामान व्यवस्थेत तिची महत्त्वाची भूमिका असते. धुळीतील अतिशय सूक्ष्म कण सूर्याच्या काही किरणांना परावर्तित करून पुन्हा अवकाशाच्या दिशेने पाठवतात. परिणामी पृथ्वीच्या पृष्ठभागापर्यंत पोहोचणारी उष्णता काही प्रमाणात कमी होते. त्यामुळे वातावरणातील धुळीचे प्रमाण घटल्यास या नैसर्गिक शीतकरणाचा प्रभावही काही प्रमाणात कमी होऊ शकतो.

या संशोधनासाठी वैज्ञानिकांनी २००३ ते २०२३ या कालावधीतील उपग्रहांच्या माध्यमातून मिळालेली माहिती, जमिनीवर करण्यात आलेली मोजमापे तसेच वातावरणीय मॉडेलचा आधार घेतला. मात्र, गेल्या २० वर्षांत धुळीचे प्रमाण नेमके कोणत्या कारणामुळे कमी झाले, याचे पूर्ण उत्तर अद्याप मिळालेले नाही. बदलणारे वाऱ्याचे प्रवाह, जमिनीतील बदल आणि इतर पर्यावरणीय घटक यामागे कारणीभूत असण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.

वातावरणात पोहोचणाऱ्या धुळीचा मोठा हिस्सा वाळवंटी भागातून येतो. उत्तर आफ्रिकेतील सहारा वाळवंट आणि आशियातील गोबी वाळवंट हे धुळीचे प्रमुख स्रोत मानले जातात. या प्रदेशांमध्ये वाहणारे जोरदार वारे जमिनीवरील मातीचे अतिशय बारीक कण हवेत उचलतात. हे कण वाऱ्याच्या प्रवाहासोबत हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून अन्य खंड तसेच समुद्रापर्यंत पोहोचतात. दरवर्षी सुमारे २०० कोटी टन धूळ आणि वाळू वातावरणात पोहोचत असल्याचे संशोधनात नमूद करण्यात आले आहे. त्यातील मोठा हिस्सा उत्तर आफ्रिका आणि मध्य पूर्वेतील वाळवंटांमधून येतो.

धुळीच्या कणांचा परिणाम केवळ पृथ्वीच्या तापमानावर मर्यादित राहत नाही. हे कण समुद्र आणि जमिनीपर्यंत काही आवश्यक पोषक घटक पोहोचवण्याचे काम करतात. त्याचबरोबर धूळ बर्फ किंवा हिमावर साचल्यास त्यांच्या पृष्ठभागाची परावर्तित करण्याची क्षमता कमी होते. परिणामी बर्फ अधिक सौरऊर्जा शोषून घेऊ शकतो आणि त्याच्या वितळण्याचा वेग वाढण्याची शक्यता असते.

संशोधनानुसार, कोरडी होत चाललेली सरोवरे आणि जलाशयही भविष्यात धुळीचे नवे स्रोत ठरू शकतात. अमेरिकेतील साल्टन सी, ग्रेट सॉल्ट लेक तसेच आशियातील अरल सागर याची उदाहरणे म्हणून पाहिली जातात. या भागांमध्ये पाण्याचे क्षेत्र कमी झाल्याने उघडी पडलेली जमीन वाऱ्यामुळे मोठ्या प्रमाणात धूळ निर्माण करू शकते.

वैज्ञानिकांच्या मते, atmospheric dust वातावरणातील धुळीच्या प्रमाणात झालेल्या घटीमुळे मानवी कारणांमुळे निर्माण होणाऱ्या उष्णतेत किरकोळ वाढ झाली असण्याची शक्यता आहे. मात्र, हा परिणाम हरितगृह वायूंच्या उत्सर्जनामुळे होणाऱ्या तापमानवाढीच्या तुलनेत अत्यंत कमी आहे. त्यामुळे धुळीचे घटते प्रमाण हे जागतिक तापमानवाढीचे प्रमुख कारण मानता येणार नाही, असे वैज्ञानिक स्पष्ट करतात.

विशेष म्हणजे वातावरणातील धुळीचे प्रमाण गेल्या दोन दशकांत कमी झाले असले तरी ते अद्याप औद्योगिक युगापूर्वीच्या पातळीपेक्षा जास्त आहे. त्यामुळे २००३ ते २०२३ या कालावधीत धुळीचे प्रमाण का घटले आणि भविष्यात हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर हा कल कशा प्रकारे बदलू शकतो, याचा अधिक सखोल अभ्यास आता वैज्ञानिकांकडून केला जात आहे.