पितृपक्षात मासिक पाळी आली तर?

pitru-paksha हिंदू धर्मात पितृपक्षाला पूर्वजांच्या स्मरणासाठी महत्त्वाचा कालावधी मानले जाते. या काळात पितरांच्या निमित्ताने तर्पण, पिंडदान तसेच पंचबलीसाठी अन्न अर्पण करण्याची परंपरा आहे. श्राद्धाच्या दिवशी पूर्वजांसाठी तयार करण्यात येणाऱ्या भोजनालाही धार्मिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व दिले जाते. त्यामुळे हे अन्न ठरावीक शुचिर्भूत पद्धतीने तयार करण्याची परंपरा असल्याचे मानले जाते. मात्र, श्राद्धाच्या दिवशी घरातील महिलेची मासिक पाळी सुरू झाली तर पूर्वजांसाठी स्वयंपाक करावा का, असा प्रश्न अनेकांच्या मनात निर्माण होतो. दिलेल्या धार्मिक मान्यतेनुसार, मासिक पाळीदरम्यान महिलांनी धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होऊ नये, अशी पारंपरिक धारणा आहे. त्यामुळे श्राद्धाच्या दिवशी मासिक पाळी असल्यास पूर्वजांसाठी भोजन तयार करू नये, असे या परंपरेत सांगितले जाते. स्रोतामध्ये यामागे महिलांना त्या काळात विश्रांतीची गरज असण्याचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.

 

 

या संदर्भात मनुस्मृतीच्या तिसऱ्या अध्यायातील एका श्लोकाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामध्ये श्राद्धाच्या वेळी भोजन करणाऱ्या ब्राह्मणाच्या अन्नावर रजस्वला स्त्रीची दृष्टी पडू नये, अशी पारंपरिक मांडणी आहे. याच आधारावर मासिक पाळीच्या काळात श्राद्धाचे भोजन तयार न करण्याची धार्मिक मान्यता सांगितली जाते. मात्र, हा विषय धार्मिक परंपरा आणि मान्यतांशी संबंधित असून विविध कुटुंबांमध्ये याबाबतच्या प्रथा वेगवेगळ्या असू शकतात. श्राद्धाच्या दिवशी मासिक पाळी सुरू झाल्यास घरातील दुसऱ्या महिलेच्या मदतीने पूर्वज आणि ब्राह्मणांसाठी भोजन तयार करण्याचा पर्याय दिला आहे.

 

घरात दुसरी महिला उपलब्ध नसेल किंवा तीही स्वयंपाक करू शकत नसेल, तर पुरुष सदस्य भोजन तयार करू शकतो. हेही शक्य नसल्यास त्या दिवशी केवळ तर्पण करून ब्राह्मण भोजन आणि पूर्वजांसाठी अन्न सर्वपितृ अमावस्येला करण्याची पद्धत सांगितली आहे. तसेच, भोजन तयार करता न आल्यास घरातील पुरुषांनी आपल्या क्षमतेनुसार ब्राह्मण किंवा गरजू व्यक्तीला अन्नधान्य दान करण्याचाही उल्लेख आहे. या सर्व गोष्टी धार्मिक मान्यतांवर आधारित आहेत. स्रोतामध्येही स्पष्ट करण्यात आले आहे की, अशा उपाय, सल्ले किंवा धार्मिक दावे अंतिम सत्य म्हणून स्वीकारू नयेत आणि प्रत्येकाने आपल्या विवेकाचा वापर करावा.