इंधननिर्मितीचा ‘हरित’ मंत्र
स्रोत: Tarun Bharat, Nagpur   दिनांक :19-Jan-2019
जागतिकीकरणानंतर जगभर आधुनिकीकरणाचं वारं वेगानं वाहू लागलं. उद्योगांचा व्याप वाढू लागला, त्यांच्या विस्ताराला चालना मिळू लागली. त्याच बरोबर कारकिर्दीच्याही व्यापक संधी उपलब्ध होत गेल्या. आयटी उद्योगानं तरुणाईला मोठ्या प्रमाणात आकर्षित केलं. या सार्‍यात उत्पन्नामध्येही वाढ होत गेली. आयटी उद्योग, बड्या कंपन्या तसंच सरकारी खात्यात वाढत्या वेतनामुळे आर्थिक जीवनस्तर उंचावण्यास मदत झाली. अशा स्थितीत आधुनिक जीवनशैलीकडील ओढा न वाढला तरच नवल. पूर्वी लोकांच्या गरजा मर्यादित होत्या तसंच आहे त्या स्थितीत समाधानानं राहण्याची मानसिकता होती. आता तसं चित्र राहिलेलं नाही. माणसाच्या गरजा वाढत आहेत, त्याच बरोबर आधुनिकतेचा हव्यासही वाढत चालला आहे. मात्र, हाच हव्यास निसर्गाच्या असंतुलनाला, वाढत्या प्रदूषणाला कारणीभूत ठरत आहे. उदाहरण द्यायचं तर आजकाल वातानुकूलन यंत्रणेचा वापर बराच वाढला आहे. पंरतु, यातून बाहेर पडणारा वायू ओझोनला धोका पोहोचवणारा ठरत असल्याचं संशोधनात दिसून आलं आहे. त्यामुळे वातानुकूलन यंत्रणेचा वापर कमी करावा, अशा सूचना दिल्या जात आहेत. मात्र, त्यांचं पालन कितपत होतं हा संशोधनाचा विषय ठरावा, अशी परिस्थिती आहे.
अशाच पद्धतीनं वाहनांचा वाढता वापरही वाढत्या प्रदूषणासाठी कारणीभूत ठरत आहे. बदलत्या आणि स्पर्धात्मक युगात कामाचा वेग वाढवणं गरजेचं ठरत आहे. एकाच वेळी अधिक कामं कशी पार पाडली जातील, याकडे लक्ष दिलं जात आहे. त्या दृष्टीने वाहनांच्या वापराकडील ओढा वाढला आहे. सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेतील त्रुटींमुळे स्वत:च्या वाहनांचा प्रवास सोयिस्कर वाटत असल्यामुळे त्यावर भर दिला जात आहे. दुसरीकडे, पूर्वीपेक्षा वाहनांच्या आवाक्यात आलेल्या िंकमती, कर्जाच्या सुलभ सुविधा यामुळे वाहनांची खरेदी मोठ्या प्रमाणात होत आहे. ही सारी वाहनं रस्त्यांवर आल्यामुळे होणारी वाहतुकीची कोंडी ही नवी डोकेदुखी ठरत आहे. त्याच बरोबर वाहनांच्या धुरामुळे प्रदूषणात होणारी वाढ िंचताजनक आहे. दुचाकी वा चार चाकी वाहनांसाठी इंधनाचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जातो. या इंधनाच्या ज्वलनातून निर्माण होणारा धूर प्रदूषण वाढवणारा ठरत आहे. त्याच बरोबर दुसरीकडे तेलाची गरजही दिवसेंदिवस वाढत चालली आहे. त्या मानाने आपल्या देशात तेलांच अत्यल्प उत्पादन होत असल्यानं त्याची मोठ्या प्रमाणावर आयात करावी लागते. त्यासाठी परकीय चलन मोठ्या प्रमाणावर खर्च होतंच, शिवाय आयात-निर्यातीतील तुटही वाढते. जागतिक बाजारात कच्च्या तेलाच्या वाढत्या िंकमती देशाच्या अर्थकारणावर परिणाम करत असतात. तेलाच्या वाढत्या वापरामुळे प्रदूषणात होणार्‍या वाढीसोबत हे मुद्देही विचारात घेण्यासारखे आहेत.

 
ही सारी परिस्थिती लक्षात घेता जैव इंधनाच्या वापरावर भर देणं ही काळाची गरज ठरत आहे. त्या दृष्टीने जैव इंधन निर्मितीला प्रोत्साहन दिलं जायला हवं. मुख्यत्वे जैव इंधन हे वनस्पतीजन्य तेलापासून तयार केलं जातं. त्यासाठी खाद्य अथवा अखाद्य तेलाच्या वनस्पतींचा वापर करता येतो. परंतु, आपल्या देशात खाद्यतेलाच्या वाढत्या वापरामुळे त्याची अधूनमधून टंचाई जाणवत असते. अशा परिस्थितीत जैव इंधनासाठी अखाद्य तेलाच्या वनस्पतींचा वापर करणं अधिक श्रेयस्कर ठरणार आहे. त्या दृष्टीने जॅट्रोफा, कडुिंनब, करंज, एरंड, जोजोबा आदी वृक्षापासून जैव इंधनाच्या निर्मितीला चालना देता येऊ शकते. त्यासाठी या वृक्षांच्या लागवडीला प्रोत्साहन देणं गरजेचं ठरणार आहे. विशेषत: अखाद्य तेलाच्या वनस्पतींची लागवड कोरडवाहू क्षेत्रात वा पडीक जमिनीवरही करता येण्यासारखी आहे. त्यामुळे या क्षेत्रातल्या शेतकर्‍यांना आर्थिक लाभाचा नवा पर्याय उपलब्ध होऊ शकेल. मुख्यत्वे जैव इंधन अथवा बायोडिझेल तयार करण्याची पद्धत साधी-सोपी असते. त्यामुळे त्यासाठी तांत्रिक प्रशिक्षण घेण्याची आवश्यकता राहत नाही. बायोडिझेल हे हाताळण्यास आणि वापरण्यास अत्यंत सोपं आहे. केवळ दहा ते 11 टक्के प्राणवायू असल्यामुळे बायोडिझेलची ज्वलनक्षमता अधिक असते. शिवाय बायोडिझेल हे दुर्गंधविरहीत असतं. बायोडिझेलच्या ज्वलनानंतर अत्यंत कमी आणि पांढरा धूर निघतो. या धुरामध्ये कार्बन डाय ऑक्साईड आणि गंधकाचं प्रमाण नगण्य असतं. त्यामुळे प्रदूषणवाढीचा प्रश्न निर्माण होत नाही. हे मुख्य फायदे लक्षात घेता बायोडिझेलचं महत्त्व प्रकर्षानं जाणवल्याशिवाय राहत नाही.
आजवर जैव इंधनावर विमानभरारी ही केवळ बड्या देशांची मक्तेदारी मानली जात होती. ती मोडून काढण्यात आता भारताला यश आलं. जैवइंधनाचा वापर करून विमान वाहतूक करणार्‍या अमेरिका, कॅनडा आणि ऑस्ट्रेलियासोबत भारतानंही स्थान मिळवलं आहे. आणखी एक लक्षात घेण्याजोगी बाब म्हणजे भारतानं वापरलेल्या जैवइंधनाचं उत्पादन एरंडाच्या झाडापासून करण्यात आलं. या जैवइंधनाची निर्मिती विज्ञान आणि उद्योग संशोधन परिषद (सीएसआरआय) तसंच इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ पेट्रोलियम यांनी संयुक्तपणे केली. पेट्रोल आणि डिझेलचे साठे पृथ्वीतलावर काही ठराविक देशातच उपलब्ध आहेत. त्यामुळे त्या साठ्यांचा मालकी हक्क मर्यादित स्वरूपात त्या देशांकडे आहे. यातलेही काही देश अतिरेक्यांच्या अधिपत्याखाली आहेत. त्यात विशेषत: इराकसारख्या देशांचा समावेश होतो. त्यामुळे तिथे युद्धजन्य परिस्थिती निर्माण झाली िंकवा कोणत्याही प्रकारची आणीबाणीची स्थिती निर्माण झाली तर संपूर्ण जगाला परिणाम भोगावे लागतात. कारण या इंधनाची मक्तेदारी ठराविक देशांकडेच आहे. दुसरीकडे, जागतिक अर्थशास्त्र आणि जागतिक आर्थिक परिस्थिती या इंधनावर अवलंबून आहे. अलिकडील काळात इंधनाची गरज वाढत आहे. वाहनांची संख्या प्रचंड वाढली आहे. औद्योगिकीकरण वेगानं वाढत चाललं आहे. या दोन्हींसाठी या इंधनाची गरज आहे. त्यामुळे या इंधनाची मागणी दर वर्षी वाढत आहे. असं असलं तरी या इंधनाचे साठे झपाट्यानं कमी होत चालले आहेत. एक दिवस पृथ्वीतलावरील हे सर्व जिवाष्म इंधनाचे साठे संपणार आहेत. याची जाणीव, गांभीर्य सर्व देशांना आहे. त्या दृष्टीने गेल्या अनेक वर्षांपासून जगभरच इंधनाला पर्याय शोधले जात आहेत. त्यात जैव इंधनाचा पर्याय अधिक ठरणार आहे.
जैव इंधन हे मुख्यत्वे जैविक घटकांपासून तयार केलं जातं. त्यामुळे हा पर्याय सर्वात महत्त्वाचा आणि उपयुक्त वाटू लागला आहे. यामुळेच जागतिक पातळीवर याबाबत चर्चा आणि प्रयत्न सुरू झाले आहेत. आपल्या देशातही गेल्या काही वर्षांपासून हे प्रयत्न सुरू आहेत. उदाहरण द्यायचं तर मोगली एरंड, ज्याला इंग्रजीत ‘जट्रोफा क्युरकस’ म्हणतात, यापासून जैव इंधन निर्मिती करता येतं. दुसरी वनस्पती म्हणजे उंडी. ती कोकणात आढळते. याला इंग्रजीत कॅलोफायलम इनोफायलम म्हणतात. विशेष म्हणजे या वनस्पतींच्या बियांच्या तेलापासून बायोडिझेलची निर्मिती केली जात होती, आजही करतात. जैवइंधन म्हणून पर्याय समोर येतो तो इथेनॉलचा. इथेनॉलचा डिझेल आणि पेट्रोलमध्ये मिसळून वापर हा उत्तम पर्याय ठरणार आहे. यामुळे इंधनांची, वाहनांची आणि यंत्रांची कार्यक्षमता वाढते असं स्पष्ट झालं आहे. त्याच बरोबर या इंधनाच्या वापरानं प्रदूषणाचं प्रमाण कमी होतं हे ही सिध्द झालं आहे. फक्त पेट्रोल वापरल्यावर होणारं प्रदूषण आणि इथेनॉल मिसळून वापरल्यानंतरचं प्रदूषण याची तुलना केली तर दुसर्‍या प्रकारात तुलनेनं प्रदूषण कमी होतं असल्यानं हाच पर्याय सर्वत्र मान्य होत आहे. इथेनॉल शेतमालापासून तयार होते. भारतासारख्या कृषिप्रधान देशात शेती हा प्रमुख व्यवसाय राहिला आहे. त्यामुळे आपल्याला इथेनॉल निर्मितीच्या दृष्टीने शेतमालासाठी दुसर्‍या देशावर अवलंबून राहण्याची फारशी गरज नाही. मुख्यत्वे इथेनॉल हे पेट्रोल अथवा डिझेलमध्ये मिसळून वपरल्यामुळे भारताची कच्च्या तेलाची आयात कमी होईल. पर्यायाने परकीय चलनात बचत होईल. देशाची आर्थिक स्थिती मजबूत होण्यास मदत होईल. मुख्यत्वे इथेनॉलच्या वापराने हवेचं प्रदूषण तुलनेनं कमी होईल. साधारणपणे उसापासून इथेनॉल तयार करतात. हे पूर्वी उसाची मळी, मोलॅसिस, काकवी यापासून तयार केलं जायचं. परंतु आता अनेक राज्यात इथेनॉल प्रकल्प सुरू झाले आहेत. पेट्रोलमध्ये पाच टक्के मिसळून त्याचा वापरही सुरू झाला आहे. तरिसुध्दा इथेनॉल वापराला आणखी प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता आहे.
आपल्याकडे उसाची मळी, उसाचा रस आणि साखरेपासून इथेनॉलची निमिर्र्ती करतात. देशात काही ठिकाणी मक्यापासून, ज्वारीपासून, गव्हापासून आणि सडलेल्या धान्यापासूनसुद्धा इथेनॉलची निर्मिती करतात. हिमालयाच्या पायथ्याशी, विशेषत: ईशान्य भारतात अरूणाचल प्रदेश, सिक्कीम, बिहार, उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश, पंजाब, जम्मू काश्मीर आणि आसाम या आठ राज्यांमधील काही भाग दलदलीचा आहे. तिथे मोठ्या प्रमाणात बांबूचं उत्पन्न मिळतं. या सर्व राज्यांमध्ये बांबूचं गाळप करून इथेनॉल तयार करण्याचा 200 दशलक्ष डॉलर्सचा प्रकल्प आसाममध्ये अलीकडेच सुरू करण्यात आला आहे. दर वर्षी या प्रकल्पातून 60 दशलक्ष लिटर इथेनॉलची निर्मिती होणार आहे. अशा रितीने जैव इंधन वापरावर भर देतानाच दुसरीकडे त्याच्या उत्पादनासाठीही प्रयत्न सुरू आहेत. ते लक्षात घेता येत्या काळात भारताची कच्च्या तेलाची आयात दहा टक्क्यांनी कमी होईल असा अंदाज व्यक्त केला जात आहे. म्हणजे या मार्गाने वाढत्या प्रदूषणाला आळा घालण्यासोबत देशाच्या अर्थव्यवस्थेला दिलासा देण्याचा उद्देशही सफल होणार आहे.