औद्योगिक पीछेहाट
स्रोत: Tarun Bharat, Nagpur   दिनांक :04-Jan-2019


 
कोणत्याही प्रदेशाची आर्थिक उन्नती तेथे उद्योगधंदे किती प्रमाणात आहेत यावर अवलंबून असते असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. गेल्या दोन-तीन दशकांत, जागतिकीकरण आणि उदारीकरणाच्या प्रक्रियेला सुरुवात केल्यानंतर विविध उद्योगांचा मोठ्या प्रमाणात विस्तार झाला आणि अर्थात काही अपवाद वगळता, भारतातील सर्वच राज्यांना आणि प्रदेशांना त्याचा लाभ झाला आहे. त्यासंदर्भात महाराष्ट्र राज्याने खूप आधीपासून या आघाडीवर नेहमीच अभिमानास्पद कामगिरी केली आहे. एकंदर देशाच्या औद्योगिक उत्पादनात सुमारे एक पंचमांश हिस्सा आपल्या महाराष्ट्राचा असतो. ज्या प्रमाणे उद्योगांचे प्रमाण हा प्रदेशाच्या समृद्धीचा एक निकष आहे, तसा सर्वांत मोठा निकष परकीय तसेच देशांतर्गत उद्योगांकडून होणाऱ्या गुंतवणुकीचा आहे. याही आघाडीवर महाराष्ट्राने आपला वरचष्मा राखला. त्याला अर्थातच कडवी स्पर्धा शेजारच्या गुजरातची असायची. आणि आंध्र प्रदेश व कर्नाटक ही अन्य शेजारी राज्ये उर्वरित परकीय गुंतवणुकीचा हिस्सा आपल्याकडे आकृष्ट करून घ्यायची. महाराष्ट्र राज्याचा या क्षेत्रात वरचष्मा असण्याची कारणे म्हणजे येथील विस्तारीत औद्योगिकीकरण, कुशल मनुष्यबळाची उपलब्धता, कच्च्या मालाच्या उपलब्धतेची सुलभता आणि पश्चिम किनारपट्टीची थेट परदेशापर्यंतची मालवाहतुकीची पायाभूत सुविधांची तरतूद, अशी विविध आहेत. देशाची आर्थिक राजधानी मुंबई ही येथेच असल्याने महाराष्ट्राला त्याचा थेट लाभ होतो, ही बाब सर्वश्रुत आहे. म्हणूनच महाराष्ट्र आर्थिक इंजिन म्हणून नेहमीच आघाडीवर असते. तथापि, ताज्या माहितीनुसार, आता परिस्थिती बदलली असल्याचे काळजी वाटावे असे चित्र पुढे आले आहे. कर्नाटक राज्याने गुंतवणुकीच्या आघाडीवर गुजरातला आणि महाराष्ट्राला, दोघांनाही मागे टाकले असून ते आता सर्वाधिक गुंतवणूक प्राप्त राज्य ठरले आहे. कारण २०१८ च्या पहिल्या तीन तिमाहित सर्वाधिक गुंतवणुकीचे प्रस्ताव कर्नाटकात आले आहेत. ही माहिती केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालयाने जाहीर केलेल्या आकडेवारीतून देण्यात आली आहे. त्या माहितीनुसार, वरील कालखंडात कर्नाटकात सुमारे ८३,२३६ कोटी रुपयांच्या गुंतवणुकीचे प्रस्ताव आले. हे प्रमाण भारतातल्या एकूण गुंतवणुकीच्या २५ टक्के एवढे आहेत. चालू वर्षाच्या नऊ महिन्यांत एकूण भारतात एकंदर तीन लाख ३८ हजार कोटी रुपयांच्या गुंतवणुकीचे प्रस्ताव आले आहेत. कर्नाटकमधील नवीन सरकारच्या आगमनाने आणि तेथील राजकीय स्थैर्याबद्दल काही काळ शंका निर्माण झाल्याने इतक्या मोठ्या प्रमाणात तेथे गुंतवणूक होईल का अशी शंका होती. मात्र त्यावर मात करून कर्नाटक राज्याने हे यश मिळविले याबद्दल त्यांचे अभिनंदन करायला हवे. त्याचबरोबर महाराष्ट्राच्या पीछेहाटीबद्दल विश्लेषण करण्याचीही गरज आहे. या माहितीकडे दुसऱ्या प्रकारेही पाहता येते. ती म्हणजे गुंतवणुकीचे मूल्य न पाहता, एकंदर गुंतवणुकीच्या प्रस्तावाचा निकष मानून त्याचे विश्लेषण करता येते. या नऊ महिन्यांत भारताला १,४८६ प्रस्ताव मिळाले, त्यापैकी महाराष्ट्राकडे २७५ तर कर्नाटकाकडे केवळ ९२. यात गुजरातच्या आकड्यांकडे पाहिल्यास, त्यांच्याकडे ३४७ प्रकल्प आले. म्हणजे सर्वाधिक प्रकल्प असो वा सर्वाधिक मूल्य, त्यात महाराष्ट्र पिछाडीवर गेला आहे, हे स्पष्ट होते. प्रस्तावित प्रकल्पांपैकी केवळ ९२ प्रकल्प म्हणजे अवघे सहा टक्के एवढी प्रकल्पसंख्या असूनही कर्नाटकातले प्रकल्पमूल्य सर्वाधिक आहे. म्हणजेच कर्नाटकासाठी आलेले बहुतांश प्रकल्प मोठे आहेत. आणि गुजरातमध्ये कर्नाटकपेक्षा चार पट अधिक म्हणजे ३४७ प्रकल्प प्रस्तावित असूनही त्यांचे मूल्य ५९,०८९ कोटी रुपये आहे. महाराष्ट्राच्या हिश्श्यात ४६,४२८ कोटी रुपयांचे प्रकल्प प्रस्तावित झाले आहेत. तसेच, गेल्या दोन महिन्यांत कर्नाटक राज्यात काही मोठे प्रकल्प प्रस्तावित झालेले दिसतात. त्यात विमान उद्योग, पोलाद प्रकल्प, औषधनिर्मिती, वाहन उद्योग, वस्त्रोद्योग, माहिती तंत्रज्ञान या सारख्या क्षेत्रांमधील २३ प्रस्ताव प्राप्त झाले आहेत. कर्नाटकने हे यश प्राप्त कसे केले हे पाहिल्यास त्यांनी त्यावर सर्वाधिक लक्ष्य केंद्रित करून त्यावर चहुबाजूंनी भर दिला. तसेच, आपल्या राज्यातील उपलब्ध साधनांना चांगल्या प्रकारे उद्योगांपुढे सादर केले. तसेच, जे प्रचलित उद्योग तेथे कार्यकुशलतेने सुरू आहेत, त्यांच्या उदाहरणांचाही उत्तम वापर केला. कर्नाटक पायाभूत उद्योग, पारंपारिक निसर्गसाधनेवर आधारित उद्योग आणि नवीन अर्थकरणातील उद्योग या सर्वच आघाडयांवर यशस्वी आहे. महाराष्ट्राकडेही ही बलस्थाने आहेत. त्याकडे गंभीरपणे लक्ष देण्याची गरज आहे. अर्थकरण हे खरे राजकारण असे म्हटले जाते, त्यादृष्टीने महाराष्ट्र राज्याकडे उद्योगस्नेही म्हणून जगभरातील उद्योजकांनी पाहावे, यासाठी तो विषय अजेंड्यावर आणायला हवा आणि आपले सातत्याने आघाडीवर असलेले स्थान पुन्हा प्राप्त करायला हवे.