पायवाटेवर थंडी आता भेटू लागली आहे...

    दिनांक :27-Nov-2019
|
यथार्थ 
श्याम पेठकर 
 
शरदातलं चांदणं गोठवून घरातल्या फुलदाणीत सजवून ठेवता येत नाही, पण ते श्वासात पेरून घेता येतं. चांदणं असं श्वासात पेरलं की नजर फुलून येते. भाव सुगंधी होतात अन्‌ कार्तिकातला काकडा संपून हेमंतातलं काकडणं सुरू झालं तरी ते हे काकडणं सुसह्य असतं. कार्तिकातल्या अमावास्येनंतर येणारी पौर्णिमा अधिकच उजळून आलेली असते. विशेष म्हणजे तिला सीतेच्या अग्निपरीक्षेचे संदर्भ असतात. ती साध्वी जळून उजळली. तिची पौर्णिमा झाली. अमावास्येच्या दिव्यात उजळणार्‍या रात्री मग कार्तिक पौर्णिमेला झळाळून येतात. प्रकाश देण्यासाठी जळलं तर झळाळी येते. स्वत:ला जाळत जळलं तर कोळसा होतो. नंतर अनेक युगे पुरुषोत्तमांना प्रकाश देण्यासाठी सीता जळली होती. म्हणून ती अधिकच उजळून निघाली. पण, अशा जळून उजळण्यासाठी हवी असणारी सात्त्विकताही तिच्याकडे होती. ती तशी असणे आवश्यकच असते. म्हणूनच मग कार्तिक पौर्णिमेनंतर रात्री अंधारू लागल्या, तरी डोळे मिटून मनातला चंद्र केशरी करता येतो. 
 
 
सरत्या शिशिरातल्या रात्री प्रेयसीसारख्या असतात. त्यांच्या भाळी मत्त केशरी चंद्राचा ढळढळीत पूर्ण गोल नसतो. पण सौभाग्यकांक्षिणी सुरेख, कोरीव लाजरी कोर असते. चांदणं पिऊन बसलेल्या मुग्ध तळ्याकाठी ती त्याला भेटायला येते, तेव्हा ही कोर लाजून ढगाआड जाते. गार-गार वार्‍यानं तळ्याचं पाणी थरारतं. तळ्याकाठच्या मंदिराचा गाभारा गारठलेला. मिणमिणत्या नंदादीपातली ज्योत गोठून गेलेली. चाफ्याला आता फुलं नाहीत, पण रात्री त्याची पानं चांदीची होतात. चाफा या दिवसांत कात टाकून घेतो अन्‌ त्याचा बुंधा गोरेटला होतो. देवळाभोवतालच्या वृक्षांच्या दाटीतून आभाळाकडे झेपावण्यासाठी चाफा अंमळ नागमोडी वाकलेला. चाफ्याच्या त्या वळणदार फांदीला रेलून ती उभी असते. भरल्या देहाची उभारी तोलीत चाफा अधिकच लचकदार होतो. हेमंत यायचाच असतो, पण त्याचे बोचरे वारे मात्र वाहू लागलेले. तो हलकेच येतो. वार्‍याच्या सळाळीमुळे त्याच्या पावलांचा आवाज मात्र येत नाही.
 
बोचर्‍या थंडीचा बहाणा करून ती अंगभर संकोच लपेटून घेते. दोन्ही हातांच्या मुठीत पदर गच्च धरून ती उभी. तिच्याच दोन्ही हातांची गुंफण, पण त्याच्या येण्याने त्यात ऊब येते. डोळ्यांतला चंद्र सांडू नये यासाठी तिचे कसोशीचे प्रयत्न. पण तो मात्र अंधारातही, तिच्या डाव्या पायाच्या अंगठ्याने ती जमिनीवर काढत असलेला कशिदा बघण्याचा बहाणा करीत, स्वत:चे नवथरपण सांभाळण्याचा प्रयत्न करतो. तळ्याच्या पाण्यावरून पाझरत येणारं धुकं दाटू लागतं. गारव्याची अनाहूत शिरशिरी तिच्या नाजूक देहातून सळसळत जाते. ती अनावर होऊन त्याच्याकडे बघते. तिच्या डोळ्यांतला चंद्र तिला हुलकावणी देऊन ओघळतोच. तिच्या ओठांवर शरदाचं चांदणं फुलतं. तो हलकेच ते श्वासात भरून घेतो. थंडी हुरळून जाते. हुरळत्या थंडीत हळव्या झालेल्या जिवांना रात्र नेहमीच फसवीत असते. हिवाळ्यात दिवस आळसावलेले असतात अन्‌ पहाट जरा जास्तीच लांबलेली असते. रात्रीच्या शेकोट्यांवर धुक्याचं पांघरूण घालीत पहाट येते, तरी पण रात्र सरली असे वाटतच नाही. ते एकमेकांना दुसर्‍यातून सोडवून घेण्याचा प्रयत्न करीत असताना एखादा चहाटळ पहाटपक्षी उजेडणार असल्याची हाळी देतो. ती आली असते अंधाराला उजेडाचा आरसा दाखवीत आणि निघते तेव्हा तो तिच्या केसांत चंद्र माळून देतो. तिचा गजरा मात्र त्याच्या हातात अडकलेला असतो...
  
अशा भेटींना उलगडून लागलेल्या हिवाळ्याचे अन्‌ सरत्या शरदातील चांदण्यांचेच संदर्भ का असतात, ते माहिती नाही. ते कळले तरी फारसा काही बदल होणार नाही. प्रत्येकच ऋतूत ते असेच भेटणार आहेत. पण, ऋतूंची भूल मात्र त्यांना पडणार नाही. हिवाळ्यातल्या अशा हळवेपणाला काळ, काम, वेगाची कुठलीच गणितं चपखल बसत नाहीत. या ऋतूत दिवस-रात्रीचं भान हरपलं असतं. मन ओढाळ होतं. संपन्नतेचं समृद्ध दान पदरी टाकून पावसाळा निघून गेला असतो. या दिवसांत पाखरांच्या चोचीला दाणा आणि अधीर पावलांना दाटलेल्या हिरवळीत कोरलेली वाट भेटते. पहाटेच्या पूर्वीच हळव्या जिवांची धांदरट पावलं धुक्यातून वाट काढीत गाव जवळ करतात. उजाडेल, सूर्याची शेकोटी पेटेल आणि धुकं वितळून जाईल. मग गावाशी इमान राखून असलेली पाऊलवाटही चुगली सांगणार नाही. दवात उमटलेली पावलं जळत्या कापरासारखी मागे काहीही न ठेवता उडून जातील... असे त्यांना कितीही वाटले, तरीही काही गावाचे कातर डोळे पायवाटेवर रोखलेलेच असतात. 
 
रानात गाय हरविल्याने सैरभैर झालेला गुराखी रानभरी झालेला. डोळ्यांत असोशी अन्‌ अंगात भिनत जाणार्‍या थंडीत धुकं तुडवीत तो फिरत असतो. गाय गाभण होती. अवघडली होती. घडण्याआधी असे प्रत्येकच माउलीला अवघडावेच लागते, हे त्या जाणत्या गुराख्याला माहिती असते. पहाटेपूर्वी दवात न्हायलेल्या पायवाटेवर उमटलेल्या पाऊलखुणांचे संदर्भ न कळण्याइतका तो गुराखी बुळा नसतो. मुक्या जनावरांच्या मूक भावनांही हळव्या झालेल्या गुराख्याला बोलक्या जिवांच्या मूक भावना त्यांच्या अधीर पाऊलखुणांवरून कळतात. धुक्यात मिसळून गेलेल्या त्यांच्या स्निग्ध सावल्याही त्याला दिसतात. पण, तो जाणतेपणानं डोळ्यांवर धुकं पांघरून घेतो. गाईच्या घुसमटत्या हंबरण्याने त्याचे कान टवकारतात. पावलं शब्दवेधी होतात. तळ्याच्या पाळीवर वृक्षांच्या कोंडाळ्यात गाय मोकळी झालेली. तिच्या निळ्या डोळ्यांत चंद्र दाटून आलेला. धुक्यात गुंतलेली पावलं सोडवीत वासरू उभं राहण्याचा प्रयत्न करतंय्‌... कडकडत्या थंडीतही गुराख्याची कानशिलं तापतात. काटक्या गोळा करून तो शेकोटी पेटवितो. विडीचे झुरके धुक्यात मिसळतात अन्‌ धुक्यालाही ठसका लागतो. डोळ्यांच्या टोकावर दाटलेलं पाणी गुराखी अंगठ्याने दूर करतो. लेकरासकट गाईला न्यावे कसे? कुणाची तरी मदत हवी. पण, माय-लेकराला एकटं सोडून कसं जायचं? काही झालं तर? आतापर्यंत कोण होतं इथे? प्रश्न, प्रश्न आणि प्रश्न! एखादा प्रश्नच इतर सर्व प्रश्नांचं उत्तर असतो. ‘कोण होतं इथे आतापर्यंत?’ काकड्यात जागतो तो, आपण ज्याला मंदिरात बसवितो तो. तो म्हणे जनाबाईला दळण दळू लागला. नरहरी सोनाराला मूर्तीच्या मिठीत भेटला... 
 
डोंगरावर सूर्य चढत असताना पहाटधुकं गावच्या वाटेवर दाटलेलंच असतं. बैलगाडीचा खडखडाटच मग पाखरांना जाग आणतो. बैलगाडीत वासरू ठेवलेलं अन्‌ लेकराच्या ओढीनं गळ्यात दावं नसतानाही गाय बैलगाडीमागे धावत असते. पाखरं बैलांच्या पावलांशी उडत-बागडत राहतात. गावात जाऊन सांगतात- पाटलाच्या कपिलेला कालवड झाली. बंडी माय-लेकराला घेऊन गावात शिरते तेव्हा धुकं हळूच गावात शिरतं. गावाची सकाळ चाळवते. काकडा संपल्यानं गाव बराचवेळ दुलईत लपेटलं असतं. रानातही तसं काम नसतं. दवात तळवे भिजू लागले की, मग गहू पेरायचा असतो. रात्री कपिलेचं बाळंतपण करावं लागल्यानं सकाळ तशी अंमळ सैल अन्‌ प्रसन्न असते. उन्ह हळूहळू चढू लागतात. हिवाळ्यातल्या चढत्या उन्हांना रात्रीच्या सगळ्याच खाणाखुणा उजागर होऊन दिसतात. गव्हासाठी मशागत केलेल्या काळ्याभोर रानात शुभ्र बगळे अंग शेकत उभे असतात तेव्हाच गावात, माजलेल्या धामण्या बैलांची जोडी असलेली दमणी शिरते. वाड्यात त्यांच्या स्वागताची लगबग तयारी. मानवाईकात अदबीनं वावरणार्‍या तरण्या इनामदारावर गावाच्या नजरा रोखलेल्या. तुळशीच्या लग्नानंतर वाड्यासमोर मांडव पडतो... 
 
हिवाळे असे येतात अन्‌ सरतातही. तो मात्र धुक्याची मखमल बाजूला सारीत अजूनही पहाटे धावतच मुग्ध तळ्याकाठच्या चाफ्याच्या झाडापाशी जाऊन धापा टाकीत उभा असतो. ती इनामदारांच्या चिरेबंदी वाड्याच्या अदबशीर खिडकीत उभी असते. उजागर सौभाग्याचा टिळा भाळी लेवून, इनामदारांची इज्जत... तो डोळ्यांत धुकं घेऊन पाण्याच्या पडद्याआडून तिला बघायला तिच्या गावाच्या वाटेवर धावत जातो, तेव्हा ती नेमकी पाठ फिरवून घेते आणि धुकंही नेमकं वितळून गेलेलं असतं...