धान पिकातील बीजप्रक्रियेकरिता जीवाणू संवर्धके

    दिनांक :31-Jul-2019
धानाचे बियाणे जमिनीत पेरण्यापूर्वी जमिनीतून िंकवा बियाण्यातून पसरणारे विविध रोग व किडींचा प्रादुर्भाव टाळण्यासाठी तसेच बियाण्याची उगवणक्षमता वाढविण्यासाठी व रोपे सतेज आणि जोमदार वाढविण्यासाठी बियाण्यावर वेगवेगळी प्रक्रिया केली जाते. यालाच बीजप्रक्रिया असे म्हणतात.
 
 
 
 
बियाण्यांपासून उद्भवणार्‍या निरनिराळ्या रोगांमुळे पिकाच्या उत्पादनात घट येते. रोगट बियाण्याची पेरणी केल्यानंतर बियाण्यात सुप्तावस्थेत असलेली बुरशीमुळे धान पीक रोगास फार मोठ्या प्रमाणात बळी पडते. बीजप्रक्रिया केल्यामुळे बियाण्यातून होणारा रोगांचा प्रसार थांबविला जातो व पिकावर रोगांचा प्रादुर्भाव कमी प्रमाणात होतो.
बीजप्रक्रियेचे फायदे ः
* बियाण्याची उगवणक्षमता वाढते व एकसारखी होते.
* रोगांचे प्राथमिक अवस्थेत नियंत्रण करता येते
* जमिनीतून व बियांणाद्वारे पसरणार्‍या रोगांचा प्रादुर्भाव टाळता येतो.
* रोपांची वाढ सतेज व जोमदारपणे होते.
* बीजप्रक्रियेसाठी कमी खर्च येतो व पिकाच्या उत्पादनात वाढ होते.
शेतकरी बंधूंनो, धानाची बीजप्रक्रिया जर तीन टप्प्यांमध्ये केली तर धान पिकाची जोमदार वाढ तर होईलच, पण जमिनीमध्ये तसेच पिकांवर येणार्‍या रोगराईवर मात करून उत्पादनात भरघोस वाढ केली जावू शकते व जमिनीचे आरोग्य शाश्वत ठेवण्यास मदत होते.
 
पहिला टप्पा ः 3 टक्के मिठाच्या द्रावणाची बीजप्रक्रिया ः
धान पिकास पेरणीपूर्वी बीज प्रक्रियेसाठी 10 लिटर पाण्यात 300 ग्रॅम मीठ (3 टक्के) या प्रमाणात द्रावण तयार करावे. नंतर द्रावण ढवळून स्थिर होऊ द्यावे. या द्रावणात बियाणे टाकून ढवळावे. पोचट व रोगग्रस्त, हलके, तरंगणारे बियाणे (फोल) काढून जाळावे. तळातील निरोगी बियाणे दोन ते तीन वेळा स्वच्छ पाण्याने धुवून सावलीत 24 तास वाळवावे. बरेच शेतकरी तरंगणार फोल खताच्या खड्यात टाकतात, पण तसे करणे चुकीचे आहे कारण त्यात असलेले रोगाचे बिजाणू खतासोबत पुन्हा शेतातच जातात.
 
बीजप्रक्रिया करताना घ्यावयाची काळजी ः बियाणे पाण्यात जास्त वेळ ठेवू नये व बियाणे उन्हात वाळवू नये. बुडाशी बसलेले जड व निरोगी बियाणे 2-3 वेळा स्वच्छ पाण्याने धुवावे.
 
दुसरा टप्पा ः रासायनिक बुरशीनाशकाची बीजप्रक्रिया ः बियाणे प्रक्रिया शिफारशीमध्ये दिलेल्या शिफारशीनुसार एक किलो धान बियाण्यास थायरम/कॅप्टन 3 ग्रॅम अथवा कार्बेन्डाझिम 2 ग्रॅम घेऊन बियाण्यास चोळावे. त्यापूर्वी बियाण्यास पाण्याचा िंशपडा देऊन ओले करून घ्यावे. अशी प्रक्रिया करताना हातामध्ये रबरी िंकवा प्लॅस्टिकचे हातमोजे वापरावेत. सीड ड्रेिंसग ड्रममध्येसुद्धा बियाणे टाकून त्यात बुरशीनाशक टाकून 30 ते 40 वेळा फिरवावे. बियाणे मिश्रण कोरडे होईपर्यंत ही घोळण्याची प्रक्रिया चालू ठेवावी. मोठ्या प्रमाणावर बियाणे प्रक्रिया करावयाची झाल्यास पाण्याच्या प्रमाणात थोडीफार वाढ करावी. जेणेकरून बुरशीनाशक बियाण्यास सारख्या प्रमाणात सहजतेने चिकटेल. त्यानंतर प्रक्रिया केलले बियाणे सावलीत सुकवून पेरणीसाठी वापरावेत.
 
रासायनिक बुरशीनाशकाच्या बीजप्रक्रियेबाबत काळजी ः
 
1. बियाणे प्रक्रियेसाठी मातीचे िंकवा धातूचे भांडे िंकवा प्लॅस्टिक पिशवीचा वापर करावा. या भांड्याचा वापर अन्न शिजविण्यासाठी करू नये.
2. बीजप्रक्रिया करताना हातामध्ये रबरी मोजे घालावेत व तोंडावर रुमाल बांधावा.
3. बीजप्रक्रिया करताना खाण्याचे पदार्थ, पाणी पिणे, तंबाखू खाणे, सिगारेट ओढणे टाळावे.
4. बीजप्रक्रियेनंतर शिल्लक राहिलेले बियाणे जनावरांच्या िंकवा मनुष्याच्या खाण्याकरीता वापरू नये.
तिसरा टप्पा ः जीवाणू संवर्धकाची बीजप्रक्रियाः जीवाणू सर्ंवधनामुळे नत्र स्थिरीकरण, स्फुरद विरघळविणे, सेंद्रिय पदार्थाचे विघटन इत्यादी क्रिया घडवून पिकास अन्नद्रव्यांचा पुरवठा होऊन उत्पादनात लक्षणीय वाढ होते, जिवाणू संवर्धनामुळे बियाण्याची उगवण चांगली होते. रोपे निरोगी राहतात आणि पिकाची वाढ चांगली होते. जीवाणू संवर्धनाच्या वापरामुळे जमिनीचा पोत सुधारण्यास मदत होते व पिकाच्या उत्पादनात वाढ होते.
• डॉ. एन. एन. वझिरे
• पी. पी. पर्वते
कृषी विज्ञान केंद्र, साकोली, जि. भंडारा