अभियांत्रिकी क्षेत्रातील अमूल्य रत्न : सर विश्वेश्वरैय्या!

    दिनांक :22-Sep-2019
डॉ. शुभांगी रथकंठीवार
 
नुकताच ‘15 सप्टेंबर’ हा दिवस संपूर्ण भारतभरात ‘अभियंता दिन’ म्हणजेच अर्थात ‘इंजिनियर्स डे’ म्हणून साजरा करण्यात आला. या विशेष दिनी अभियांत्रिकी प्रगतीचा आढावा घेत असताना एक बाब विशेषत्वाने जाणवली, की- आपल्या अभियंत्यांनी केवळ भारतात नव्हे, तर जगाच्या पाठीवर सर्वत्र आपल्या कार्याद्वारे विशेष मोहर उमटवली आहे, आणि तीदेखील सर्व क्षेत्रात! फार विरळा क्षेत्र असं असावं, जेथे अभियांत्रिकी ज्ञान वापरल्या जात नाही आणि या कारणाने ‘अभियांत्रिकी दिन’ हा सर्वांनी साजरा करायला हवा, असं जाणवलं. 

 
 
‘नाईट कमांडर ऑफ दी ऑर्डर ऑफ दी इंडियन एम्पायर’ म्हणून संबोधल्या जाणार्‍या सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैय्या, यांचा ‘सप्टेंबर 15, 1861’ हा जन्मदिन! अभियांत्रिकी क्षेत्रात त्यांचे कार्य त्याकाळी ‘अद्वितीय’ आणि अत्यंत महत्त्वपूर्ण म्हणून गणल्या गेले, आणि त्यांच्या सन्मानार्थ त्यांचा जन्मदिवस हा भारतात ‘इंजिनियर्स डे’ म्हणून साजरा करण्यात येऊ लागला. त्यांच्या अभियांत्रिकी कार्याच्या गौरवार्थ, सन 1955 मध्ये त्यांना ‘भारतरत्न’ हा भारतातील सर्वोच्च सन्मान मिळाला. आजदेखील त्यांच्या विशिष्ट उंची असलेल्या ‘पायोनियरिंग’ अशा परिवर्तनात्मक कार्यास संशोधनकार्यात विशेषत्वाने उल्लेखल्या जातं. त्यांच्या एकंदरित कार्याची व्याप्ती बघता जाणवतं, की- एक रोल मॉडेल म्हणून त्यांचं व्यक्तिमत्त्व उलगडून जगासमोर मांडत राहायला हवं, आणि एका प्रकारचा कॅलिडिओस्कोपिक अनुभव घेत राहावा.
 
 
एक संस्कृत विद्वान, हिंदू ग्रंथांचे भाष्यकार आणि ‘आयुर्वेदिक वैद्य’ अशा विविध क्षेत्रांद्वारे समाजाची सेवा करणार्‍या श्रीनिवास शास्त्री आणि त्यांना त्यांच्या कार्यात मोलाची साथ देणार्‍या वेंकटलक्षम्मा, यांचे ‘सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैय्या’ हे सुपुत्र! वयाच्या केवळ पंधराव्या वर्षी त्यांनी पितृछत्र हरवले आणि स्वबळावर अभियांत्रिकी क्षेत्रातील प्रगतीच्या वाटेवर ते चालत राहिले. सीओईपी म्हणजेच अर्थात कॉलेज ऑफ इंजिनीयरिंग, पुणे येथे स्थापत्य अभियांत्रिकीचे पुढील शिक्षण घेतले, आणि प्रत्येक ठिकाणी उच्च श्रेणी प्राप्त करत गेले.
 
 
त्यांच्या संशोधनातून निर्माण झालेली खडकवासला येथील जुन्या दगडी बांधकामाच्या धरणामध्ये लागू झालेली, पाण्याचा अपव्यय टाळणारी, स्वयंचलित शीर्षद्वाराची यंत्रणा वाखणल्या गेली, आणि सर्वदूर त्यांना ओळखल्या जाऊ लागलं.
 
 
एक अभियंता म्हणून त्यांची वाटचाल दमदार होती आणि त्यांच्या उत्कृष्ट अशा उल्लेखनीय कार्यशैलीने त्यांनी आपल्या कार्यक्षेत्रात विशिष्ट प्रभाव निर्माण केला. स्थापत्य अभियांत्रिकीमध्ये पदवी प्राप्त केल्यानंतर त्यांनी मुंबई येथे सार्वजनिक बांधकाम विभागात नोकरी केली आणि त्यानंतर त्यांना भारतीय पाटबंधारे महामंडळ येथून आमंत्रित करण्यात आले. त्यांनी दक्षिण क्षेत्रात पाटबंधार्‍यांची एक अतिशय क्लिष्ट योजना राबविली. त्यांनी ‘सांडव्याची स्वयंचलीत पूरनियंत्रण द्वार प्रणाली’ विकसीत केली व त्याचे पेटेंट घेतले, जी यंत्रणा सन 1903 मध्ये पहिल्यांदा पुण्याजवळील खडकवासला धरणास लावण्यात आली. या नावीन्यपूर्ण टेक्निकद्वारे धरणातील साठ्याची पूरपातळी पूर आल्यानंतरदेखील धरणास कोणताही धोका न होता उच्चतम स्थितीस वाढविण्यास वापरण्यात आलीत. या द्वारांच्या कामात मिळालेल्या यशामुळे, ती टिग्रा धरण, ग्वाल्हेर व कृष्णराज सागर धरण, म्हैसूर येथे बसविण्यात आली. विश्वेश्वरैया यांनी हैदराबाद शहराचे पूरापासून संरक्षण करण्यासाठी जी प्रणाली विकसित केली, त्यानंतर अनेक मोठ्या आणि महत्त्वपूणर्र् प्रकल्पात त्यांच्या प्रणालीचा समावेश करण्यात आला. विशाखापट्टणम्‌ बंदरास समुद्री पाण्यापासून गंजरोधक करण्याची प्रणाली तयार करण्यातही त्यांनी पुढाकार घेतला, आणि या प्रकल्पातदेखील त्यांचं योगदान अग्रगण्य ठरलं.
 
 
सन 1908 मध्ये स्वेच्छा-निवृत्तीनंतर म्हैसूर या भारतातील मोठ्या व महत्त्वाच्या राज्याचे दिवाण म्हणून त्यांना नियुक्त केल्या गेले. कृष्णराज वोडेयार चतुर्थ या म्हैसूरच्या महाराजांचा त्यांनी विश्वास प्राप्त केला आणि राज्याच्या सर्वांगीण विकासासाठी निर्विवाद महत्त्वपूर्ण असे योगदान दिले. इतर अनेक कामांसोबत, सन 1917 मध्ये बंगलोर येथील ‘शासकीय अभियांत्रीकी महाविद्यालय’ स्थापित केले. आजही भारतातील एक प्रथम अभियांत्रीकी संस्था म्हणून ती ओळखल्या जाते. सर मो. विश्वेश्वरैया यांनी, कावेरी नदीवर कृष्णराजसागर धरण बांधण्याच्या प्रस्तावापासून ते निर्मितीपर्यंत, संपूर्ण प्रकल्प हाताळला. या धरणाचे निर्मितीकार्यदेखील अत्यंत उल्लेखनीय असे ठरले आणि त्याद्वारे आशियातील सर्वात मोठे सरोवर तेथे निर्माण झाले, ज्यामुळे सर मो. विश्वेश्वरैया यांना ‘म्हैसूर राज्याचे पिता’ म्हणून ओळखल्या जाऊ लागले. म्हैसूर राज्यातील त्यांच्या कार्यकालादरम्यान त्यांनी म्हैसूर सोप फॅक्टरी, किटकनाशक प्रयोगशाळा, भद्रावती आयर्न व स्टील वर्कस्, श्री जयचमाराजेन्द्र पॉलिटेक्निक इंस्टीट्युट, बंगलोर अॅग्रीकल्चरल युनिव्हर्सिटी, स्टेट बँक ऑफ मैसूर, सेंचुरी क्लब, मैसूर चेंबर ऑफ कॉमर्स असे अनेक औद्योगिक प्रकल्प सुरू केले. तीरुमला-तीरुपती रस्ते बांधणीतदेखील त्यांचे योगदान होते. त्यांनी सदैव औद्योजक क्षेत्रातील खाजगी गुंतवणुकीवर भर दिला. प्रामाणिकता, वेळेचे नियोजन, कार्याप्रती पूर्ण समर्पण यासाठी त्यांचे उदाहरण दिल्या जात होते. सुमारे सहा वर्षे मैसूर संस्थानचे ‘दिवाण’ या नात्याने उद्योग, कृषी आणि शैक्षणिक क्षेत्रात त्यांनी नेत्रदीपक कामगिरी केली होती. त्यांनी सर्वप्रथम मैसूर आर्थिक परिषदेला स्थायी रूप देऊन अनेक विकासकार्य मार्गी लावले. मैसूर बँक, मैसूर विद्यापीठ, प्रायमरी एज्युकेशन, कृषी विद्यापीठ, वृंदावन गार्डन, कन्नड साहित्य अॅकेडमी, आर्थिक आणि कार्यक्षमता लेखा परीक्षण, इत्यादि मौलिक कार्य त्यांच्या हातून घडलं.
 
 
सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैय्या यांचे कावेरी प्रकल्पाचे निर्मितीकार्य जवळून बघण्याचा योग्य आला, तो यावेळेसच्या इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स, बंगलोर येथे नियोजित भेट दिली असताना, कूर्ग, मैसूर या ट्रिपमध्येे. वृंदावन गार्डन, मैसूर पॅलेस, धरण, आदी बघताना हे अनुभवलं की- या महान अभियंत्यांवर भाष्य करण्यास लहान, मोठे, सर्वजण उत्सुक होते.
सर विश्वेश्वरैय्या यांना अनेक पुरस्कार व सन्मान प्राप्त झाले. त्यांना मिळालेला ‘भारत रत्न’ हा सर्वोच्च सन्मान त्यांच्या कीर्तीत अधिकच भर पाडून गेला. म्हैसूर येथे कार्यरत असताना त्यांना जनतेसाठी केलेल्या कामांमुळे ‘नाईट कमांडर ऑफ दी ऑर्डर ऑफ दी इंडियन एम्पायर’ या सन्मानाने गौरविल्या गेले.
 
 
सर मो. विश्वेश्वरैया यांना आंतरराष्ट्रीय इंस्टिट्यूट ऑफ सिव्हिल इंजिनियर्स या लंडन स्थित संस्थेने सन्माननिय सदस्यत्व, तर ‘इंडियन इंस्टिट्यूट ऑफ सायन्स’च्या बंगलोर शाखेने फेलोशिप प्रदान करून त्यांचा सन्मान केला. देशातील अनेक विद्यापीठांनी त्यांना ‘डॉक्टर’ ही अनेक विद्याशाखातली पदवी देऊन गौरविले. सन 1923 च्या इंडियन सायन्स कॉंग्रेसचे ते अध्यक्ष होते.
 
 
रिकन्स्ट्रक्टिंग इंडिया, प्लॅन्ड इकॉनॉमी फॉर इंडिया, प्रोस्पेरिटी थ्रू इंडस्ट्री, मेमवोयर्स ऑफ माय वर्किंग लाईफ या त्यांच्या अनुभवनिष्ठ पुस्तकांद्वारे त्यांचं व्यक्तिमत्त्व आणि त्याचे पैलू अधिकच उलगडतात. बंगलोर येथील ‘सर विश्वेश्वरैय्या सायन्स म्युझियम’ भारतातील सर्वात मोठे सायन्स म्युझियम आहे. ‘सर विश्वेश्वरैय्या’ यांच्या नावावर उत्कृष्ट अभियंता पुरस्कारदेखील प्रदान करण्यात येतो.
 
 
एकदा रेल्वेतून प्रवास करत असताना त्यांनी चेन ओढून ती थांबवली. कारण रेल्वेच्या बदललेल्या आवाजावरून त्यापुढील दीड किलोमीटर अंतरावर रूळ उखडला गेले असावेत, असा त्यांनी अंदाज बांधला होता, जो अचूक निघाला. संभाव्य धोका टाळला गेला आणि हजारो प्रवाशांचे प्राण वाचले.
 
 
देशाच्या सर्वांगीण प्रगतीमध्ये अभियांत्रिकी क्षेत्राचा सिंहाचा वाटा आहे, आणि ‘अभियंता दिन’ व्यापकार्थाने अधिक अर्थपूर्ण पद्धतीने साजरा होण्याची आज आवश्यकता आहे. अभियांत्रिकी क्षेत्र हे खर्‍या अर्थाने सर्वव्याप्त क्षेत्र आहे. टाऊन प्लॅिंनग, स्मार्ट, ग्रीन बिल्डिंग्स, होम्स, हॉस्पिटल्स, स्पेस यामध्ये वापरल्या जाणारं वायरलेस कम्युनिकेशन्स, सॅटेलाईट कम्युनिकेशन्स, टेलिमेडिसिन, टेलिडायग्नोसिस, मराईन, मिलिटरी अॅप्लिकेशन्स, इंडस्ट्री, मीडिया, मल्टिमीडिया या सर्व ठिकाणी अभियांत्रिकी ज्ञान वापरल्या जातं. याचाच अर्थ असा- पृथ्वी, आकाश, पाताळ सर्व ठिकाणी हे लागू होतं. ब्लॅकहोलसाठी होत असलेला इंजिनीयरिंग रिसर्च संशोधनाच्या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण टप्पे ठेवून गेला आहे. चांद्रयान मिशन, मंगळयान मिशन आदि मिशनद्वारे केल्या जाणारा रिसर्च महत्त्वपूर्ण आहेच. लेखमालेच्या या प्रवासात आधी नमूद केल्याप्रमाणे पुरेसं मल्टिडिसिप्लिनरी इंजिनीरिंग नॉलेज असणारे ‘स्वामी तिन्ही जगाचे’ सहजरित्या बनू शकतात.
 
 
जागतिक पातळीवरील इंडस्ट्रियल डेव्हलपमेंटमध्ये भारतीय अभियंत्यांचा महत्त्वपूर्ण सहभाग आहे. आपले राष्ट्र खर्‍या अर्थाने एक प्रगत राष्ट्र म्हणून गणल्या जायचे असेल तर ‘इंजिनियरिंग रिसर्च आणि इनोव्हेशन्स’ हाच विकासाचा शाश्वतमार्ग आहे. या मार्गावर प्रामाणिकतेने चालल्यानंतर ‘नॉलेज क्रिएशन’ अपेक्षित आहे, ज्यामुळे इतर स्वयंसिद्ध आणि प्रगत देशात भारत गणल्या जाईल.
 
 
‘मेक इन इंडिया’, ‘डिजिटल इंडिया’, ‘स्मार्ट सिटी डेव्हलपमेंट’ यासाठी सरकार प्रयत्नशील, कार्यरत आणि सहकार्य देण्यास उत्सुक आहेच. स्मार्ट इंडिया हॅकेथॉनच्या माध्यमातून वेगवेगळ्या मिनिस्ट्रीकडून दिल्या गेलेले प्रॉब्लेम स्टेटमेंट्स हाताळण्यात आजची तरुणाई औत्सुक्य दाखवत आहे. सोसायटल प्रॉब्लेम्सवर इंजिनीयरिंग सोल्युशन देण्यासाठी सज्ज आहेच. अभियांत्रिकी शिक्षणपद्धतीत या दहा वर्षांत महत्त्वपूर्ण बदल झाला आहे, यामागचे कारण म्हणजे वॉिंशग्टन अकोर्डमुळे जगभरातच स्वीकारल्या गेलेले ‘आऊटकम बेस्ड एज्युकेशन’चे प्रवाह आपल्यामध्ये भिनत आहेत. जागतिक स्तरावर अग्रक्रमावरील युनिव्हर्सिटीजसोबतचे आणि रिसर्च सायंटिस्ट्सशी असलेलं अॅकेडेमिक कोलॅबोरेशन्स विद्यार्थ्यांच्या ग्लोबल लेव्हल स्किल्स आणि कॉन्टॅक्ट्‌स वाढवण्याचे काम करत आहे, विद्यार्थी ‘क्रिएटिव्हिटी अॅण्ड इनोव्हेशन्स’ आणि ‘इंजिनियरिंग विदाउट बॉर्डर्स’च्या मार्गावर चालत, ‘मल्टिडिसिप्लिनरी अप्रोचने आपलं स्थान मिळवत आहेत, अत्यंत नामांकित इंडस्ट्रीत मोठ्या पदावर काम करत आहेत! ओबीईचं हेच तर अपेक्षित ‘आऊटकम’ आहे!
 
 
इतकं असूनही जागतिक पातळीवरील ‘इकॉनॉमिक सर्व्हे’ आणि ‘वर्ल्ड इंटेलेच्युअल प्रॉपर्टी ऑर्गनायझेशन’ नुसार ‘रिसर्च अॅण्ड इनोव्हेशन्स’च्या बेसिसवर भारत अद्यापही इतर देशांच्या तुलनेत फार मागे आहे फाईल्ड पेटंटची संख्यादेखील अत्यंत कमी आहे.
 
 
‘इंजिनियर्स-डे’च्या अनुषंगाने इंजिनीरिंग चॅलेंजेस फॉर नॉलेज इरा, रोल ऑफ इंजिनियर्स इन डेव्हलपमेन्ट ऑफ इंडिया, स्किल डेव्हलपमेंट फॉर यंग इंजिनियर्स टू रिफॉर्म द कोअर सेक्टर: व्हिजन 2025, मेिंकग इंडियन इंजिनीरिंग वर्ल्ड-क्लास, इंजिनीरिंग प्रिपेअरडनेस फॉर डिसास्टर मिटीगेशन, इंपेंडींग पॅराडाइम शिफ्ट इन इंजिनीरिंग सायन्सेस, ग्रीन इंडिया अशा विविध विषयांवर चर्चासत्र आयोजित करून वर्षभराचा प्लॅन बनल्यास आणि योग्य रीतीने राबवल्या गेल्यास देशाचा आर्थिक विकास वृिंद्धगत होऊ शकेल.
 
 
जगातील प्रत्येकजण अभियांत्रिकी क्षेत्राशी निगडित आहे, त्यामुळे प्रत्येकानेच हा संकल्प घेण्यास हरकत नाही. संशोधन आणि इनोव्हेशन यात स्वतःला गुंतवून घ्यावे. शालेय जीवनातच याची सुरुवात झाली, तर जपान आणि चायना या देशांसारखी आपलीदेखील आर्थिक स्वयंसिद्धता आणि समृद्धी विकासाचे पुढील शाश्वतमार्ग मोकळे करत जातील.
सर विश्वेश्वरैय्या यांचे सश्रद्ध संस्मरण अर्थपूर्ण करण्याचा संकल्प यापेक्षा उत्तम राहू शकणार नाही.
••