होळीचे तीन दिवस

    दिनांक :10-Mar-2020
|
पल्लवी जठार-खताळ
 
 
भारतात सर्वत्र होळी हा उत्सव मोठ्या आनंदात, जल्लोषात साजरा केला जातो. फाल्गुन महिन्यात येणारा हा सण प्रत्येक प्रांतातील जाती-जमातींमध्ये विभिन्न पद्धतीनं साजरा केला जातो. त्यात होलिकोत्सव, धूलिकोत्सव व रंगोत्सव (होळी, धूळवड आणि रंगपंचमी) अशा तीन दिवसांच्या टप्प्यांमध्ये हा सण साजरा होतो. त्यातही कोकणात तर होळी पौर्णिमेच्या महिन्याआधीपासूनच या सणाची चाहूल लागते. िंसधुदुर्ग जिल्ह्यातील गाबीत (मच्छीमार) समाजाचा शिग्मोत्सव, हा अन्य प्रांतातील होलिकोत्सवापेक्षा खूपच आगळावेगळा आहे, कसा ते पाहूया!
  
 
आजवर सादर केल्या जाणार्‍या दशावतार, बाल्या नृत्य, जाखडी नृत्य, नमनखेळे अशा अनेक ग्रामीण लोककला, हीच कोकणातल्या परंपरा आणि संस्कृतीची खरी ओळख आहे. परंतु, होलिकोत्सव साजरा करण्याच्या अनेकविध प्रथा व प्रकार आजही इथे तंतोतंत पाळले जातात. यामध्ये िंसधुदुर्गातील काही गावांमध्ये आजही पाळल्या जाणार्‍या हुडोत्सव या परंपरेमध्ये होळीसाठी उभ्या केलेल्या झाडावर एक व्यक्ती चढत असते. गावकरी खालून फेकत असलेल्या वस्तूंचा मार चुकवत आणि तोल सांभाळत होळीच्या टोकाशी असलेलं निशाण त्याला खाली आणायचं असतं. तर शिग्मोत्सवात होळीच्या आदल्या दिवसापासून सुरू होऊन ते होळीसंपेपर्यंत जवळपास आठवडाभर मुखवटे धार्‍यांकडून अनेक सोंगे रंगवण्यात येतात. होळी पौर्णिमेच्या दुसर्‍या दिवशी रंग खेळून धुलिकोत्सव साजरा होतो. तिथीनुसार रंगपंचमी साजरी करूनच होलिकोत्सवाची सांगता होते. कोकणातील गावगावात परंपरांच्या, गावरहाटीच्या अधीन राहूनच उत्सवांचा प्रारंभ व सांगता केली जाते. प्रत्येक गावातील ग्रामदैवताला महत्त्वाचं स्थान असल्यानं गावरहाटी सुखी राहावी, यासाठी धार्मिक परंपरेनुसार शिग्मोत्सव मोठ्या धुमधडाक्यात साजरा केला जातो.
 

laer_1  H x W:  
 
देवगड-विजयदुर्ग या किनारपट्टीच्या भागात गाबीत समाजातील बांधवांची मोठी वस्ती असल्याने शिग्मा खेळायचा मांड प्रत्येक वाडीत असतो. तत्पूर्वी या उत्सवाचं संपूर्ण नियोजन मात्र मुंबईतच बैठक घेऊन गावपाटलाच्या अखत्यारीत केले जाते. कोकणचा हा चाकरमानी सण आणि त्या अनुषंगानं येणार्‍या उत्सवांसाठी आतुर असल्यानं प्रत्येक घरातून एक वा दोन व्यक्ती या उत्सवासाठी गावी जातातच. चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गणेश चतुर्थीनंतर पुन्हा कोकणात सर्वत्र उत्साहाचं वातावरण असतं. या संपूर्ण उत्सवात गावपाटलांना विशेष महत्त्व असल्यानं त्यांच्या देखरेखीखाली कुलदैवत, ग्रामदैवत, मांडकरी यांचं स्मरण व पूजन केलं जातं. गावचा पाटील व मानकरी (बारा बलुतेदारांचे प्रमुख) हे एकत्र येऊन त्यांच्या मदतीनंच संपूर्ण शिग्मोत्सव साजरा केला जातो. दरम्यानच्या काळात देवता पूजन, गार्‍हाणं व घुमट वाद्यांचं पूजन यांना विशेष महत्त्व असतं. गावातील पाटलाचं घर, ज्याला मांड असं म्हटलं जातं. तिथे रंगरंगोटी करून, मंडप बांधून विद्युत रोषणाईही केली जाते. गावातील ग्रामदैवताच्या मंदिरात होलिकोत्सव सुरू असल्यानं तेथील देवतांचे तरंग व पालख्या वाडीतील मांडांवर आल्यावर कापडखेळे (डोक्याला आणि हाताला कापड गुंडाळून सादर केलं जाणारं नृत्य) आपलं नृत्य सादर करतात. सर्वत्र ढोलताशांच्या गजरात आनंदाला अक्षरश: उधाण आलेलं असतं. गाबीत समाजातील युवक लहान मुलांचं गोफनृत्य गावात त्याचप्रमाणे अन्य नातेवाईकांच्या घरी जाऊनही सादर करतात.
 
 
दुसर्‍या म्हणजेच धुलिवंदनाच्या दिवशी गावातील सर्व पाटलांच्या मांडांवर शिग्मा खेळाला प्रारंभ होतो. या शिग्म्याचा एक खेळ हा पाच-सात-नऊ इतकंच नव्हे, तर- अडीचशे वर्षांपूर्वी विजयदुर्ग येथील संभाजी आंग्रे यांनी सुरू केलेल्या शिग्म्याच्या ऐतिहासिक प्रथेनुसार तो पंधरा दिवस चालतो. हा सोंगांचा खेळ असून, तो फक्त रात्रीच्या वेळेस गावपाटलांच्या मांडावरच चालतो. यात घुमट हे वाद्य महत्त्वाचं असतं आणि सोबत ढोल, ताशा व झांज असते. रोज रात्री गणेशपूजन व मांडकर्‍यांचं पूजन करूनच शिग्मोत्सवाला प्रारंभ केला जातो. घुमट वाद्यावर या विधिनाटयाचा प्रारंभ करताना फाग (ग्रामीण लोकगीतं) गायनात गायल्या जाणार्‍या गौळणीवर नाच्याला अर्थात राधेला नाचवत गणपती, सरस्वती वा शिवपार्वती यांची मुखवटाधारी सोंगं आणली जातात. नमनानं प्रारंभ करून शेवट मात्र विठोबाच्या आरतीनं केला जातो. गणपतीचा मुळारंभी फाग, रामायणी, कृष्णावतारी, डफगाणी, झुलवे, धिबडे, कारला, पाळणा, गौळण व आरती असे विविध फाग म्हटले जातात. मांडावर जमलेल्या आबाल वृद्धांचं सामाजिक, पौराणिक आशयाची व देखाव्यांची सोंगं आणून मनोरंजन केलं जातं.
फाग हे लिखित काव्य नसून मौखिक परंपरेनं चालत आलेलं काव्य आहे. यात प्रामुख्यानं सामाजिक प्रबोधन, नैतिक, धार्मिक मूल्यसंस्कार व कलात्मक गुणांची जाणीव करून दिली जाते. शिग्मा खेळ हा एक नाट्यप्रकार असून त्यातून गायन, वादन व अभिनय इत्यादींचं दर्शन घडतं. या खेळाचं उगमस्थान हे गोवा असल्यानं जवळच्या कारवार व कोकणातही ही परंपरा प्रचलित झाली. काही फागांमध्ये गोवा, विजयदुर्ग यांचं वर्णन दिसून येतं. सोंगं रूपातील देवतांचं पूजन व त्यानंतरचं दैवी लीलावर्णनपर प्रसंग रंगवून हे नाटक खेळलं (सादर केलं) जातं, त्यालाच शिग्मा खेळणं असं म्हणतात.
हा खेळ फक्त मांडावरच खेळला जातो. फाल्गुन प्रतिपदेपासून सुरू झालेले हे शिग्मोत्सव मात्र ग्रामदैवतांच्या वाडीतील आगमनाच्या पुढील दिवशी संपतात. म्हणजेच देवखेळे येऊन गेल्यानंतर दुसर्‍या दिवशी घरी जाऊन घुमट वाद्य वाजवलं जातं व फाग म्हटले जातात. रात्री िंशपणं वा धूळवड खेळून संपूर्ण रात्र जागवली जाते. नवस बोलणं, फेडणंं इत्यादी प्रकार झाल्यानंतर उभारलेल्या होळीसमोर धार्मिक विधी केले जातात. शिग्म्याचा शेवट करण्याची प्रत्येक गावाची परंपरा मात्र भिन्न असते. त्याप्रमाणे शेवटी रंगपंचमी खेळून उत्सवाची सांगता केली जाते. त्यानंतर प्रत्येक जण आपलं घुमट वाद्य घेऊन घरी जातो. कोकणातील गावरहाटीला अधीन राहून हा उत्सव पार पाडला जातो. यातील अंधश्रद्धेला मूठमाती देऊन या प्राचीन कलापरंपरेचं संवर्धन करणं हितकारक ठरेल. अशा प्रकारे नवोदित कलाकारांमधील सुप्त गुणांना वाव देणारा असा हा शिग्मोत्सव कोकणच्या सांस्कृतिक परंपरांचा, जीवनाचा एक अविभाज्य भाग बनलेला आहे. होळी या सणाच्या निमित्तानं नमनखेळ्यांसारखे इतर अनेक स्थानिक लोककलाप्रकार यापुढेही असेच सुरू ठेवून, त्यांच्या सादरीकरणाबद्दलची आवड, गोडी आणि महत्त्व हे कायम टिकवण्यासाठी कलाकार आणि कलेच्या जाणकारांकडून जिद्दीनं प्रयत्न व्हायला हवेत.