बंजारा तांड्यावरचा ‘रंगोत्सव आणि होळी’

    दिनांक :28-Mar-2021
|
- राजेश माहेश्वरी
आर्णी, 
काश्मीरपासून तर कन्याकुमारीपर्यंत पसरलेल्या आणि विविध जाती-धर्मात विभागलेल्या खंड:प्राय भारतात बंजारा हा एक आदिम समाजगण वास्तव्य करीत असून, त्याची लोकसंस्कृती ही तितकीच आदिम व पुरातन आहे. एकोपा आणि सांस्कृतिक सण उत्सवाचा इतिहास लाभलेल्या बंजारा समाजात जे विविध सण साजरे होतात, त्यात रंगोत्सवाचा होळी हा सण विशेष महत्वाचा मानला जातो. जेव्हा शिशिर ऋतू संपून झाडाची पानगळ थांबलेली असते, वनाग्नी किंवा ‘फ्लेम ऑफ दि फॉरेस्ट’ म्हणून ओळखला जाणारा पळस रानात केशरी रंगाची उधळण करून, सर्वत्र वणवा पेटल्याचा भास निर्माण करीत असतो आणि जस-जसा आंब्याला मोहोर येऊन त्याच्या सुगंधाने आंबराईत कोकिळा मल्हार राग गाण्यात मग्न होतो, अगदी त्याचप्रमाणे वसंत ऋतूत लेंगी गीताला बहार येवून माघ पौर्णिमेपासून तांड्यावरचा बंजारा बांधव शेतावरच्या जागलीवर, खळ्यावर किंवा तांड्यात लेंगीचा आस्वाद घेतो.
 
ytrt_1  H x W:
 
बैठी, पायी आणि टिपरी, लेंगीच्या आनंदात बुडून गेलेल्या गोरबंजाराला होळीचा दिवस कधी जवळ येवून ठेपतो त्याचा थांगपत्ताही नसतो. होळी उत्सवाची संपूर्ण जवाबदारी तांड्यातील गेरियांच्या म्हणजे उपवर तरुणांच्या खांद्यावर सोपवली असल्याने ते होळीच्या पूर्वसंध्येला तांड्यातील लहान मुलांनी शेणापासून तयार केलेल्या विविध आकारांच्या गोवर्‍या, चाकोल्यांच्या माळा एकत्रित करतात. तसेच तांड्यातील पुरुष आणि महिलांना एकत्रित करून होळी जाळण्याची संपूर्ण तयारी करतात, पण होळी मात्र सकाळी पेटवतात. याचे कारण असे की, एकेकाळी कधीतरी होळी जाळण्याच्या उद्देशाने एकत्र आलेल्या बंजारा बांधवांनी विविध प्रकारच्या लेंगी गीतात आणि सल्लामसलत करण्यात अख्खी चांदणीरात्र व्यतीत केल्याची आणि रंगपंचमीच्या दिवशी पण, सकाळी-सकाळी होळी जाळून त्याचा आनंद साजरा केल्याची आख्यायिका प्रचलित आहे. पूर्वजांची ही प्रथा आजही बंजारा बांधवांनी जपून ठेवली असून ती भारतात सर्वत्र आढळून येते.
 
 
तांड्यात होळी महोत्सव साजरा करण्यामागचा हेतू केवळ मौज-मजा करणे आणि तांड्यातील वातावरण आनंदी ठेवणे एवढाच नसतो. तर थोर संतांच्या विचाराचा जागर करून प्रचार व प्रसार करणे, पर्यावरणाच्या संतुलनातून मानवी कल्याण कसे साध्य होईल, या विषयी जनजागृती करणे आणि बंजारा संस्कृतीचे संरक्षण, संवर्धन करून ती पुढच्या पिढीला करणे हा मुख्य हेतू असतो. निसर्गपूजक म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या बंजारा समाजात होळी जाळण्याच्या ठिकाणी एरंडाच्या झाडाची पाने आणि कळशीभर पाणी आणून होळीची पूजा करतात. यात वरवर त्याची अंधश्रद्धा दिसत असली तरी तांड्याच्या सुरक्षिततेची दूरदृष्टी त्यात लपलेली असते.
 
 
पाश्चात्य संस्कृतीपासून कोसो दूर असलेल्या बंजारा तांड्यात नवीन बाळाचा वाढदिवस साजरा करण्याऐवजी ‘धुंढ’ साजरा करून त्याला भावी आयुष्याच्या शुभेच्छा देण्याची, संबंधित गेरीया भविष्यात आपल्या आणि आपल्या कुटुंबियांच्या गरजा भागविण्यासाठी सक्षम आहे किंवा नाही, त्याची परीक्षा घेण्याच्या हेतूने शिदोरीसह गाडलेला दांडो काढण्याची प्रथा आहे. रंगपंचमीच्या आदल्या दिवशी तांड्यातील गरीब असो वा श्रीमंत, प्रत्येकाच्या घरी जाण्याची, पारंपरिक लोकगीतांच्या माध्यमातून शुभेच्छा देऊन त्याचा मोबदला म्हणजे फगाव मागण्याची आणि आलेल्या पैशातून सामूहिक वनभोजन करून होळी या उत्सवाची सांगता करण्याची ही प्रथा केवळ आणि केवळ बंजारा तांड्यात पाहायला मिळते. बंजारा संस्कृती आणि त्यांची लोकगीते ही लिखित साहित्याच्या स्वरूपात उपलब्ध नसली तरी संस्कृतीप्रिय बंजारा समाजाने ती विविध सण उत्सवाच्या माध्यमाने आपल्या कंठात जपून ठेवली आहे.