भाषा हीच संस्कृतीची वाहक!

    दिनांक :16-Feb-2022
|
चिंतन
गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर
 
जर संस्कृती एक घर असेल, तर भाषा language ही त्या घराच्या दरवाजाच्या कुलूपाची किल्ली आहे. भाषा language हा कोणत्याही संस्कृतीचा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. हा एक मार्ग आहे ज्याद्वारे लोक एकमेकांशी संवाद साधतात, नातेसंबंध निर्माण करतात आणि समुदाय निर्माण करतात. जसजशी भाषा विकसित होऊ लागली, तसतसे विविध समुदायांनी ध्वनींद्वारे सामूहिक समज निर्माण केले. कालांतराने, हे ध्वनी आणि त्यांचे गर्भित अर्थ सामान्य झाले आणि भाषा तयार झाली. आंतरसांस्कृतिक संप्रेषण ही एक प्रतीकात्मक प्रक्रिया आहे, ज्याद्वारे सामाजिक वास्तवाची निर्मिती, बांधणी, दुरुस्ती आणि परिवर्तन केले जाते. विविध सांस्कृतिक पृष्ठभूमी असलेले लोक संवाद साधत असताना त्यांना मुख्य आणि सर्वात कठीण वाटणारा अडथळा वाटत होता तो म्हणजे भाषेचा. कालांतराने भाषा विकसित झाली आणि भिन्न समुदायांमध्ये संवाद होऊ लागला. आज जगात अंदाजे ६५०० भाषा बोलल्या जातात आणि प्रत्येक भाषा आपल्या जागी श्रेष्ठ तर आहेच; पण तिचे महत्त्वही अनन्यसाधारण आहे.

language.jpg
 
भाषा language आणि संस्कृती यांचे नाते खूप खोलवर रुजलेले आहे. भाषेचा वापर संस्कृती आणि सांस्कृतिक संबंध राखण्यासाठी आणि व्यक्त करण्यासाठी केला जातो. वेगवेगळ्या कल्पना वेगवेगळ्या भाषेच्या language वापरातून उद्भवतात आणि या संबंधांची संपूर्ण गुंफण एखाद्याच्या जन्मापासून सुरू होते. जेव्हा एखादे अर्भक जन्माला येते, तेव्हा ते जन्मलेल्या इतर अर्भकांसारखेच असते. जोपर्यंत मूल त्याच्या सभोवतालच्या परिस्थितीशी संपर्क साधत नाही, तोपर्यंत ते त्याच्या सांस्कृतिक समुदायातील व्यक्ती बनत नाहीत. जन्मापासूनच अर्भकाचे जीवन, मते, भाषा असते, ते ज्यांच्या संपर्कात येते, त्याप्रकारे त्याची जडणघडण होते. व्यक्ती किंवा समुदायांमधील परस्परसंवाद वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळे असतात.
 
 
तेच विविध संस्कृतींचा आधार बनतात. या मधूनच जगाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन तयार होतो. प्रत्येकाची मते संस्कृतीने प्रभावित असतात तसेच त्या संस्कृतीने आकार घेतलेल्या भाषेचा वापर करून तयार होत असतात. संस्कृतीच्या आधारे विशिष्ट समुदायाच्या लोकांची समज त्यांच्या भाषेच्या ज्ञानाने वाढवता येते. जरी लोक समान पृष्ठभूमी किंवा सांस्कृतिक परिस्थितीत वाढलेले असले, समान भाषा बोलत असले, तरी त्यांचा जागतिक दृष्टिकोन खूप भिन्न असू शकतो. भाषेच्या वेगवेगळ्या रूपांच्या वापराने वेगवेगळे विचार निर्माण होतात. एखादी व्यक्ती आपल्या कल्पना व्यक्त करण्यासाठी वापरल्या जाणा-या भाषेद्वारे मर्यादित असते. भिन्न भाषा language भिन्न मर्यादा निर्माण करतील, म्हणून जे लोक एकाच संस्कृतीत घडतात, परंतु भिन्न भाषा बोलतात त्यांचा जागतिक दृष्टिकोन खूप भिन्न असू शकतो. तरीही, भाषेचे मूळ संस्कृतीत असते आणि संस्कृती एका पिढीकडून दुस-या पिढीकडे भाषेद्वारे परावर्तित होते आणि प्रसारित होते. यावरून, एखादी नवीन भाषा शिकणे म्हणजे नवीन संस्कृती शिकणे आहे. परिणामी, भाषेचे शिक्षक हे संस्कृतीचे शिक्षक आहेत.
सांस्कृतिक ओळख ही वंश, लिंग, भौगोलिक स्थान, धर्म, भाषा language यासह अनेक घटकांवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असते. एखादी भाषा जाणून घेतल्याने एखाद्याला तीच भाषा बोलणा-या इतरांशी आपोआप संवाद साधता येतो. भाषा शिकणे कठीण असू शकते, परंतु विविध संस्कृतींमधील लोकांशी संपर्क साधण्याचा हा एक महत्त्वाचा मार्ग आहे. संस्कृती केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या मूळ भाषा किंवा राष्ट्रीयत्वाद्वारे निर्धारित केली जात नाही. भाषा देश आणि प्रदेशानुसार बदलतात आणि आपण बोलतो ती भाषा आपल्या व्यक्तिमत्त्वावर प्रभाव टाकते, परंतु समान भाषा बोलणारे लोकदेखील त्यांच्या विविध सांस्कृतिक ओळखी आणि वैयक्तिक अनुभवांमुळे सांस्कृतिक फरक अनुभवतात. आपली भाषा इतर भाषांपेक्षा अधिक समृद्ध आणि सक्षम करण्याचा प्रत्येकाचा कल असतो. कोणती भाषा कानाला अधिक गोड वाटते, आनंददायी आहे किंवा इतर भाषांपेक्षा शिकण्यास कठीण किंवा सोपी आहे, याविषयी लोक युक्तिवाद करीत असले, तरी कोणतीही एक भाषा इतर भाषकांना कमी लेखण्याचे समर्थन करत नाही किंवा स्वातंत्र्य देत नाही.
भाषा language हे संस्कारांचं एक महत्त्वाचं माध्यम असतं. भाषेच्या मार्फत बोलणारा ऐकणा-यावर कळत-नकळत संस्कार करीत असतो. मात्र, पुष्कळदा सामान्य सुशिक्षित माणसं समजतात त्याप्रमाणे, भाषा म्हणजे केवळ आपलं पूर्वनिश्चित मनोगत दुस-याला कळवायचं म्हणजे संज्ञापनाचं साधन नसतं. त्याखेरीज, भाषा साधन असण्याच्या पलीकडे जाऊन माध्यम बनते. इतरांशी बोलता बोलता आपण स्वतःशीही बोलत असतो. आपलं मनोगत नेमकं काय आहे हे निश्चित करण्यामध्ये भाषेचाही वाटा असतो. भाषा हे कळण्याचं म्हणजे ज्ञापनाचं माध्यमही असतं. परिणामी, भाषेचा विकास आणि ती ऐकणा-या आणि बोलणा-या मंडळींचा बौद्धिक, भावनिक, नैतिक विकास हातात हात घालून होत असतो. त्यामुळे भाषेचा विकास आणि संस्कृतीचा विकास यांना वेगळं करता येणार नाही.
एखादी भाषा language नामशेष होते म्हणजे काय होतं? वास्तविक ही काही अचानक होणारी प्रक्रिया नसते. ती हळूहळू घडत जाते. आधीच्या पिढीकडून नंतरच्या पिढीकडे होणारे तिचे वहन कमी होत जाते आणि पुढच्या काही पिढ्यांत ते पूर्णत: ठप्प होते. माध्यम म्हणून त्या भाषेचा होणारा वापर थांबतो. त्या भाषेतून अभिव्यक्त होणे, संवाद साधणेही थांबते. आधीच्या पिढ्यांच्या भावजीवनाचा अविभाज्य अंग असलेली ही भाषा पुढच्या पिढ्यांसाठी अनोळखी बनते. हे खरे तर भाषेचे मरणच असते; परंतु ते केवळ भाषेपुरते नसते. ते एका विशिष्ट लोकसंस्कृतीचेही मरण असते. कारण भाषा हीच संस्कृतीची वाहक असते. तीच संस्कृतीला अभिव्यक्त करीत असते. भारतासारख्या देशात शेकडो भाषा नामशेष होण्याचा धोका निर्माण झाला आहे, तर त्यांच्या पाठोपाठ त्यांच्याशी जोडल्या गेलेल्या संस्कृतीही काळाच्या उदरात गडप होण्याचा धोका आहे.
या भाषांच्या रूपाने आपण आपल्या वैविध्यपूर्ण संस्कृतीचा काही भागही गमावणार आहोत. बदल हाच जीवनाचा स्थायीभाव असे म्हणत या वास्तवाला सामोरे जाण्यात व्यावहारिकता असली, तरी इतिहासाच्या, लोकसंस्कृतीच्या अभ्यासासाठी; तसेच या भाषकांना समजून घेण्यासाठी या भाषा language जाणण्याची गरज भासणारच आहे. त्यामुळे या भाषांतील शब्द, म्हणी, वाक्प्रचार, गाणी आदी सर्वांचे संकलन करण्याची, त्यांचे जतन करण्याची गरज आहे.
भाषा जगणं सर्वांसाठी महत्त्वाचं आहे. आपल्याकडे विचार करण्याच्या दोनच पद्धती सध्या ठाऊक आहेत- एक, व्यवहाराच्या पातळीपुरता विचार करायचा आणि सैद्धांतिक विचारांची उपेक्षा करायची; दुसरी, सैद्धांतिक पातळीवर विचार ठेवून व्यावहारिक पातळीकडे दुर्लक्ष करायचं. पण अशा अनुक्रमे आंधळ्या किंवा पांगळ्या पद्धतीनं का म्हणून विचार करायचा? संस्कृती आणि भाषा यांच्याबद्दल सैद्धांतिक भूमिका घेऊन आपण का सुरुवात करू नये? व्यवहाराची आठवण तर आपल्याला पदोपदी ठेवायचीच आहे. माणसाच्या मनावर आयुष्यभर सतत होणा-या ब-यावाईट संस्कारांच्या संचिताशी संस्कृतीचा सांधा जुळला हे फारच बरं झालं. भाषेचं यामुळे प्रदूषण न होता उलट पोषणच झालं. संस्कृतीचा स्वभाव स्पष्टपणे कळायला संस्कृती ही घाऊक प्रकार नसून ती त्या त्या संस्कारांमधून बनत जाणारी गोष्ट आहे. हे संस्कार जसे मुद्दाम घडवले जातात तसे कळत-नकळत परिस्थितीमुळे आपोआपही घडतात. ते जसे सु-संस्कार असतात तसे कु-संस्कारही असू शकतात. ते स्वकीयांचे असतात तसे परकीयांचेही असू शकतात. झालेला संस्कार बुजून जाऊ शकतो तसाच बुजून गेलेला संस्कार पुन्हा प्रकट होऊ शकतो.
भाषेची बलस्थानं म्हणजे केवळ शब्दसंग्रहाची बाब नाही, त्यासाठी वाक्यरचनेचाही विचार करायला हवा. भारतीय संस्कृतीचं स्थान प्राचीन काळापासून एक अविभाज्य अंग राहिलं आहे ते म्हणजे जीवनाबद्दलची एक विशिष्ट जाणीव. भाषा language हे त्या-त्या समूहातील व्यक्ती, व्यक्तिगत परस्परांचे विचार, विकार आणि भावना व्यक्त करण्याचे प्रभावी साधन असते. त्यामुळे भाषा शुद्ध आणि अशुद्ध असा प्रकार असू शकत नाही, हे आता भाषाशास्त्रज्ञही मान्य करतात.
संस्कृती ही भाषेचा प्रभाव आणि भाषा ही समाजाच्या संस्कृतीतून तयार होते. त्याचप्रमाणे भाषा ही केवळ अभिव्यक्ती किंवा संवादाचे साधन नसून ती संस्कृतीचा एक घटक आहे जी तिला अद्वितीय आणि विशिष्ट बनवते. सांस्कृतिक मूल्ये आणि भाषा language यांच्या आधारे एखाद्याची ओळख आणि व्यक्तिमत्त्व आकार घेत असते. संस्कृतीशी संबंधित भाषेचा परिचय करून दिल्याने शब्द आणि वाक्ये अधिक व्यापक होतात. अध्यापन शैलीतील संघर्ष भाषा आणि संस्कृती यांच्यातील अयोग्य संबंधांमुळे देखील उद्भवतो. भाषा संस्कृतीशी घट्ट जोडलेली असल्यामुळे, वेगळ्या संस्कृतीत प्रवेश करणा-या भाषा शिक्षकांनी त्यांच्या सांस्कृतिक मूल्यांचा आदर केला पाहिजे. भाषा शिकवणे म्हणजे संस्कृती शिकवणेदेखील आहे. सांस्कृतिक चौकटीतील यश आणि अपयश केवळ विद्यर्थ्यांनावरच नाही तर संपूर्ण कुटुंब किंवा समुदायावर प्रभाव टाकतं. म्हणून शिक्षकांनी लक्षात ठेवलं पाहिजे की, विद्यार्थी ज्या संस्कृतीचा आहे त्या संस्कृतीचा आदर करणे आवश्यक आहे. भाषा शिक्षकांमधील गैरसमज अनेकदा भिन्न संस्कृतीमुळे, विचारधारा आणि सांस्कृतिक सीमांमुळे विकसित होतात, ज्यामुळे अभिव्यक्ती मर्यादित होते.
संस्कृतीत पूर्णपणे गुंतून राहण्यासाठी, भाषा शिकवण्याच्या आणि भाषा धोरणाच्या बाबतीत भाषा language शिक्षकांनी त्यांच्या विद्यार्थ्यांना भाषेच्या वापराच्या सांस्कृतिक पृष्ठभूमीवर शिकवले पाहिजे. सांस्कृतिकदृष्ट्या योग्य शिकवण्याच्या शैली निवडाव्यात आणि गैरसमज किंवा पूर्वग्रहांऐवजी समज वाढविण्यासाठी सांस्कृतिकदृष्ट्या आधारित भाषिक फरक समजावणे महत्त्वाचे आहे. भाषा धोरणाचा वापर हा सांस्कृतिक फरकांबद्दल जागरूकता आणि समज निर्माण करण्यासाठी केला गेला पाहिजे आणि ज्यांना शिकवले जात आहे त्यांची सांस्कृतिक मूल्ये त्यात अंतर्भूत केली पाहिजेत.
शिक्षकांनी त्यांच्या विद्यार्थ्यांना भाषेच्या वापराच्या सांस्कृतिक पृष्ठभूमीवर शिकवले पाहिजे. ज्या संस्कृतीचं ती प्रतिबिंब आहे, त्याबद्दल न शिकवता भाषा शिकवल्यास, विद्यार्थी निरर्थक शिकतील किंवा जे शिकवले जात आहे त्याचा चुकीचा अर्थ लावू शकतात. विद्यार्थी, शिकलेली भाषा language वापरताना, भाषेचा अयोग्य किंवा चुकीच्या सांस्कृतिक संदर्भात वापर करू शकतात, त्यामुळे भाषा शिकवण्याच्या किंवा शिकण्याच्या उद्देशाला हरताळ फासला जाऊ शकतो.
भाषा आणि संस्कृती यांच्यातील विशिष्ट संबंध जाणून घेतल्याने शिक्षक अधिक सर्जनशील, अधिक कुशल होऊ शकतील आणि त्यांना येणाèया अनेक समस्यांचे निराकरण करण्यास सक्षमदेखील होतील. भाषा आणि संस्कृती एकमेकांत इतकी गुंफलेली आहेत की, एकाला दुस-याशिवाय तरणोपाय नाही. संस्कृती जपल्याशिवाय भाषा शिकवणे अशक्य आहे. त्यामुळे भाषा शिकवण्याचे परिणाम फार मोठे आणि दूरगामी आहेत. त्यामुळे भाषेच्या शिक्षकाने सांस्कृतिकदृष्ट्या जागरूक असले पाहिजे, विद्यार्थ्यांच्या संस्कृतीचा विचार केला पाहिजे आणि विद्यार्थ्यांना सांस्कृतिक फरकांची माहिती दिली पाहिजे; ज्यामुळे समज वाढेल. भाषा language संस्कृती तसेच विद्यार्थ्यांची, शिक्षकांची आणि प्रशासकीय संस्कृती यात प्रतिबिंबित करणे आवश्यक आहे, त्यामुळे कोणतेही सांस्कृतिक चुकीचे अर्थ लावणे टाळले जाईल.
९९८७७४६७७६