जगातलं पाणी संपत चाललंय का?

    दिनांक :20-Feb-2022
|
आसमंत
रुपाली केळस्कर
 
हवामान बदलाचा परिणाम जगावर होत आहे. निसर्गचक्र बदलायला लागलं आहे. जास्त पाऊस water पडायचा; तिथे आता पावसाने पाठ फिरवायला सुरुवात केली आहे. दुष्काळ होता तिथे पावसाचं प्रमाण वाढत चाललं आहे. पावसाच्या दिवसांची संख्या कमी आणि पावसाचं प्रमाण तेवढंच, असंही व्हायला लागलं आहे. पावसाचं पाणी water वाहून जात आहे. २०१८ मध्ये भयंकर दुष्काळामुळे दक्षिण आफ्रिकेतल्या केपटाऊन शहरात प्रत्येक व्यक्तीसाठी दिवसाकाठी ५० लिटर पाणी पुरवठ्याची मर्यादा घालण्यात आली होती. २०१४ मध्ये ब्राझीलमध्ये साओ पाओलो इथे आणि ऑस्ट्रेलियातल्या पर्थमध्येसुद्धा अशीच परिस्थिती उद्भवली होती.
 
water-problem.jpg
 
लांबणाऱ्या पाणी water संकटासाठी पुरेसं नियोजन नसणं, जलस्त्रोतांमध्ये साठ्याचा अभाव आणि हवामान बदल हे घटक या परिस्थितीसाठी कारणीभूत असल्याचं मानलं जातं; पण ही समस्या किंवा त्यासाठी दिली जाणारी कारणं यापैकी कोणतीही बाब नवी नाही. १९८० च्या दशकापासून जगातला पाण्याचा water वापर दरवर्षी जवळपास एक टक्क्याने वाढतो आहे आणि २०५० पर्यंत पाणी वापरातल्या वाढीचा हाच दर कायम राहण्याचा अंदाज आहे.
 
 
पाण्याची वाढती मागणी आणि हवामान बदलाचे परिणाम यामुळे जलस्त्रोतांवरील दबाव वाढेल, असं तज्ज्ञ सांगतात. सास्काचेवान विद्यापीठात ‘ग्लोबल इन्स्टिट्यूट फॉर वॉटर सिक्युरिटी'चे कार्यकारी संचालक असणारे आणि कॅलिफोर्नियामध्ये नासाचे वैज्ञानिक म्हणून काम केलेले जेम्स फॅम्लिएटी यांचं निरीक्षण जास्त महत्त्वाचं आहे. कॅलिफोर्नियातल्या जंगलांमध्ये दरवर्षी आग लागते; परंतु अमेरिकेतल्या एकतृतीयांश फळांच्या आणि भाज्यांच्या मागणीची पूर्तता कॅलिफोर्निया करतो, ही आश्चर्यकारक बाब आहे. जेम्स सांगतात, शेतीसाठी लागणा-या पाण्याबद्दल आपण बोलत असू तर बहुधा जगात शेती असणाऱ्या सर्वच प्रदेशांची परिस्थिती कॅलिफोर्नियासारखी असेल. त्या त्या ठिकाणी घेतली जाणारी पिकं केवळ त्याच प्रदेशाच्या नव्हे, तर इतर प्रदेशांच्यासुद्धा गरजा भागवतात; परंतु त्या विशिष्ट प्रदेशातली शेतीची पाण्याची गरज इतर प्रदेश पूर्ण करीत नसतात. ही पद्धत शाश्वत नाही.
 
१५ वर्षं चाललेल्या या अभियानामध्ये उपग्रहाद्वारे टिपण्यात आलेल्या प्रतिमांमधून पृथ्वीवरील जलस्त्रोतांची अवस्था आणि पाणी water वाटपाची परिस्थिती समजून घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. जेम्स म्हणतात, ग्रेस मिशनमध्ये आम्हाला पृथ्वीच्या दोन्ही गोलार्धांमधल्या एका वैश्विक आकृतिबंधाची माहिती मिळाली. जगातल्या भरपूर प्रमाणात पाणी water असलेल्या भागांमध्ये आणखी पाणी मिळतं आहे. इतर भाग दुष्काळी राहत आहेत. त्यामुळे मुबलक पाणी water असलेल्या प्रदेशांमध्ये वारंवार पूर येतो तर कोरड्या प्रदेशांमध्ये दुष्काळ पडतो.
जागतिक स्तरावर जलसाठे कोरडे होत जाण्याला जागतिक तापमान वाढ आणि शेती या दोन्ही बाबी जबाबदार आहेत; पण कारणं तेवढीच नाहीत. जगाच्या लोकसंख्येतले १७.५ टक्के लोक भारतात राहतात; पण पृथ्वीवरील ताज्या पाण्याचे केवळ चार टक्के स्त्रोत भारतात आहेत. अलीकडच्या वर्षांमध्ये लोकांचं उत्पन्न ज्या गतीनं वाढलं आहे, त्या गतीनं पाण्याची water मागणीसुद्धा वाढली आहे. लोक एअर कंडिशनर, फ्रीज, वॉशिंग मशिन यासारखी उपकरणं अधिक विकत घेऊ लागले आहेत. देशातल्या विजेच्या गरजेपैकी ६५ टक्के वाटा औष्णिक ऊर्जा प्रकल्पांकडून येतो; त्यात पाण्याचा अधिकाधिक वापर असतो. विजेचा वापर वाढला तर त्याच्या उत्पादनासाठी पिण्याच्या पाण्याची मागणीही तितकीच वाढेल. वाढत्या उत्पन्नासोबत लोकांच्या खाण्या-पिण्याच्या water पद्धती बदलत आहेत. प्रक्रिया केलेल्या अन्नपदार्थांची विक्री वाढली आहे आणि आधीच्या तुलनेत पाण्याची गरजसुद्धा वाढली आहे. या व्यतिरिक्त शहरीकरणाची वाढती व्याप्ती आणि पावसाचं पाणी वाया जाणं, यामुळेसुद्धा मोठी समस्या निर्माण झाली आहे.
देशात पिण्याच्या पाण्याच्या गरजेपैकी ८५ टक्के गरज भूजलातून पूर्ण होते. शहरीकरणाची रीत बदलत आहे. जमिनीच्या पृष्ठभागावर कॉन्क्रिटचं आवरण तयार केलं जात आहे, त्यामुळे भूपृष्ठ टणक आणि अभेद्य होत चाललं आहे. त्याचप्रमाणे वृक्षतोड करून जमीन आकुंचित केली जात आहे. यामुळे जमिनीत पाणी शोषलं जात नाही आणि पावसाचं पाणी वाहून या व्यवस्थेच्या बाहेर निघून जातं. भारतात सुमारे ७९ टक्के घरांमध्ये पिण्याच्या पाण्याचा नळ पोहोचलेला नाही. अनेक भागांमध्ये लोकांना पाणी विकत घ्यावं लागत आहे. देशात दूषित पाण्यामुळे दरवर्षी सुमारे दोन लाख लोक मृत्युमुखी पडतात तर हजारो लोक आजारी पडतात. पाणी संकट व्यक्तीला गरिबीच्या अखंडित दुष्टचक्रामध्ये ढकलतं आणि समाजातली विषमता वाढवतं. सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या मागास लोकांना पाण्यावर आणखी खर्च करणं शक्य होत नाही. याचा परिणाम त्यांच्या आरोग्यावर होतो आणि ते या दुष्टचक्रात अडकत जातात.
मिनेसोटा विद्यापीठात ग्लोबल वॉटर इनिशिएटिव्हमध्ये मुख्य वैज्ञानिक असणाऱ्या केट ब्राउमेन म्हणतात, पाण्याची कमतरता ही खरी समस्या नसून त्याची गरज आणि उपलब्धता ही समस्या आहे. हवामान बदलामुळे जास्त पूर येईल आणि दुष्काळसुद्धा पडेल, हे आपल्याला माहीत असतं. वास्तविक पृथ्वीवरील पाणी कमी झालेलं नाही; पण गरज नसते तेव्हा आपल्याला जास्त पाणी मिळतं आणि गरज असते तिथे मिळत नाही. शहरीकरणामुळे पावसाचं पाणी आता जमिनीत मुरत नाही, या सम्राट बझाक यांच्या प्रतिपादनाशी केट सहमत आहेत; परंतु हा केवळ पुरवठ्याचा मुद्दा नाही, तर त्याला आणखीही काही कारणं आहेत, असं त्या म्हणतात. या संकटामागचं एक मोठं कारण पाण्याच्या वापराशी संबंधित आहे.
 
पृथ्वीवर उपलब्ध पाण्यानुसार त्याचा वापर करायला हवा, हे आपण अजून शिकलेलो नाही. पाणी water संपतं आहे, असं आपण म्हणतो तेव्हा वास्तविक आपल्याला पाण्याचा हवा तितका वापर करता येत नाही, एवढाच मुद्दा असतो. शेत मोठं असेल तर बाष्पीभवन जास्त होतं, घरात वापर झालेलं पाणी फेकून दिलं तर ते वाहून जाईल. यातून जलचक्र सुरू राहील; परंतु भूजल पातळी वाढणार नाही किंवा पाणी पुढील वापरासाठी उपलब्धही होणार नाही. केट म्हणतात की, प्रदूषण हीसुद्धा मोठी समस्या आहे. पाणी उपलब्ध आहे; पण ते वापरण्यालायक नसेल, तर असून नसल्यासारखंच आहे. पाणी अपेक्षित ठिकाणी पोहोचण्यासाठी पायाभूत सुविधा आवश्यक आहेत. पाणी किती आहे आणि किती घरांपर्यंत पोहोचणार, यासंबंधीचे निर्णय महत्त्वाचे असतात.
केट यांच्या म्हणण्यानुसार पृथ्वीवरील पाणी येत्या काळात बहुधा संपणार नाही; पण वाढत्या लोकसंख्येमुळे आव्हानं मात्र निश्चितपणे वाढतील. ‘द नेजर कन्झर्व्हन्सी'मध्ये रेझिलिएंट वॉटरशेड स्ट्रॅटेजीचे संचालक असणारे डॅनिएल शेमी म्हणतात की, पाणी संकटावर तोडगा काढण्याची सुरुवात शेतापासून व्हायला हवी. कोणत्या ठिकाणी कोणतं पीक घेतलं जातं, याबाबत आज फारसा ताळमेळ आढळत नाही. पाण्याचा योग्य वापर करीत असताना कोणत्या प्रकारची शेती करता येईल, हे आपण शिकायला हवं. त्यासाठी तज्ज्ञांची मदत घेता येऊ शकते. यासाठी आपण किती तयार आहोत, हा वेगळा मुद्दा होईल. डॅनिएल यांच्या म्हणण्यानुसार, जलप्रदूषणावर मात करण्यासाठी आपण सज्ज आहोत.
 
बहुतांश वेळा ही जबाबदारी सरकारवर असते आणि सरकार संबंधित उद्योगांना त्यासाठी बांधील ठरवतं; पण जलशुद्धीकरणाचं काम खर्चिक असतं. त्यामुळेही एक मोठी अडचणसुद्धा होते. आपण समुद्राचं पाणी पिण्यालायक करू शकतो का, असाही एक प्रश्न आहे. जगात ७१ टक्के पाणीसाठा आणि २९ टक्के भूभाग असल्याचं सांगितलं जात असताना जगभरातून येणाऱ्या बातम्या चिंता वाढविणाऱ्या आहेत. काही महिन्यांपूर्वी इराणमध्ये अभूतपूर्व दुष्काळ पडला आणि पावसाअभावी नद्या कोरड्या पडल्या. संपूर्ण देशात पाण्याच्या तुडवड्याविरोधात तीव्र आंदोलनं झाली. भारतातल्या सर्वात मोठ्या शहरांपैकी एक असलेल्या चेन्नईमध्ये पाणी संकट निर्माण झाल्याच्या बातम्या दोन वर्षांपूर्वी आल्या होत्या. एकीकडे शहरं पाण्याखाली चालली असताना दुसरीकडे पाण्यासाठी दाही दिशा भटकण्याची वेळ येत आहे. त्यामुळे जगभरातलं पाणी संपत चाललं आहे का, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे.
(लेखक प्रसिद्ध निसर्ग अभ्यासक आहेत.)