भविष्यासाठी आजच करु या पर्जन्य जलसंकलन!

rainwater harvesting पाणीपुरवठ्याचा स्रोत

    दिनांक :15-Jun-2022
|
चिंतन 
- गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर 
rainwater harvesting पाऊस हा थेट हृदयाशी नाते सांगणारा, जणू तुम्हा आम्हा सर्वांचा सोबती. आपल्या वेगवेगळ्या क्षणांचा पाऊस हा साक्षीदार असतो. जणू ‘ए आई मला पावसात जाऊ दे, एकदाच ग भिजुनी मला चिंब चिंब होऊ दे', ‘नभं उतरू आलं, चिंब थरथर वलं, अंग झिम्माड झालं, हिरव्या बहरात', ‘आला आला वारा संगे पावसाच्या धारा, पाठवणी करा सया निघाल्या सासुरा' ते थेट ‘अंगणी माझ्या मनाच्या मोर नाचू लागले, दाटुनी आभाळ आले मेघ बरसू लागले' अशा कितीतरी गाण्यांनी rainwater harvesting मनामनातून पाऊस ओलाचिंब  करू लागतो. जुन्या आठवणींसोबतच नव्या क्षणांना पाऊस मनःपटलावर उमटवत जातो. rainwater harvesting पण या पावसाची विविध रूपे न्याहाळत असताना, मनात साठवत असताना, सुखदुःखांच्या क्षणांचे साक्षीदार होताना आपल्याला भविष्यासाठी समाजभान बाळगण्याची गरज आहे.
 

rin  
 
बदलणारे हवामान, जलद शहरीकरण तसेच अन्न आणि ऊर्जेबाबतची असुरक्षितता, जलस्रोतांचे शाश्वत व्यवस्थापन हे जागतिक ऐरणीवरचे प्रश्न आहेत. rainwater harvesting निसर्ग आणि समाज या दोघांनाही धोका आहे या जाणिवेमुळे वैज्ञानिक संशोधनाला अनुकूलतेच्या रणनीतींवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी, हा धोका कमी करण्याच्या योजना विकसित करण्यासाठी, शाश्वत उपायांना प्रेरणा देण्यासाठी स्थानिक समुदाय, rainwater harvesting भागधारक आणि अर्थव्यवस्था, बदलत्या हवामानाचा सामना कसा करू शकतात या पद्धतींचा पुन्हा शोध लावत आहेत.
 
 
 
पर्जन्य जल संकलन rainwater harvesting हे पाणी टंचाईचा सामना करणा-या प्रदेशांसाठी पाणीपुरवठ्याचा पर्यायी स्रोत म्हणून ओळखले गेले आहे. तथापि, अलीकडे पर्यंत, ही एक व्यापक प्रथा नव्हती, आणि त्याच्या कार्यक्षमतेबद्दल वादविवाद होता, तर स्थापनेचा खर्च निश्चित नव्हता तसेच देखभाल आणि संभाव्य जोखमींबद्दलचे ज्ञान अपूर्ण होते. त्यामुळे पर्जन्य जल संकलन rainwater harvesting व्यापक झाला नाही कारण लोक या पद्धतीबद्दल अनभिज्ञ राहिले तसेच त्यांना गुंतवणूकीच्या खर्चाबद्दल अल्प किँवा काहीही माहिती नाही आणि पाण्याच्या गुणवत्तेबद्दल शंका आहे. असे असले तरी, पर्जन्य जल संकलनाचा rainwater harvesting वापर प्राचीन काळापासून केला जात आहे. rainwater harvesting हे असे तंत्र आहे ज्याने हजारो वर्षांपासून घरगुती आणि शेतीसाठी पाणी पुरवले आहे. प्राचीन ग्रीसच्या अनेक शहरांमध्ये टाक्यांमध्ये (हौद) पर्जन्य जल संकलनाची प्रथा हा पाणीपुरवठ्याचा एकमेव स्त्रोत होता. rainwater harvesting शतकानुशतके, पर्जन्य जल संकलनाची प्रथा सुधारली गेली आहे, आणि अनेक प्रकारच्या टाक्या आणि अभियांत्रिकी प्रगती होत गेली आहे.
 
अमेरिकेमध्ये, साठवलेले पावसाचे पाणी प्रामुख्याने सिंचनासाठी वापरले जाते. संकलित केलेले पाणी घराबाहेर वापरले जाते, आणि अशा प्रकारे, एकूण पाण्याच्या वापराच्या ६० % कमी होते, ज्यामुळे शहरी वातावरणातील हिरवीगार जागा बहरते. दुसरीकडे, आशिया, युरोप आणि ऑस्ट्रेलियामध्ये साठवलेल्या पावसाच्या पाण्याचा वापर घरातील पिण्यायोग्य नसलेल्या वापरासाठी केला जातो जसे की, शौचालय फ्लशिंग आणि लॉन्ड्री, त्यामुळे पिण्यायोग्य पाण्याचा वापर इतर कामांसाठी कमी करता येतो. भूमध्यसागरीय देश विशेषत: स्पेन आणि ग्रीस पाणीटंचाईने त्रस्त आहेत. rainwater harvesting ग्रीसमध्ये, पाण्याची टंचाई प्रामुख्याने अपुर्या जलस्रोतांमुळे वैशिष्ट्यीकृत असलेल्या बेटांवर दिसून येते. हवामानाच्या संकटाशी संबंधित पर्जन्यमान आणि तापमानातील तफावत आणि जलस्रोतांच्या कमतरतेमुळे पाण्याची उपलब्धता कमी झाली आहे. rainwater harvesting पाणी पुरवठा प्रणाली विचारात घेता मोठ्या पायाभूत सुविधा आश्चर्यकारकपणे महाग आहेत.
 
शिवाय, हवामानाच्या संकटामुळे, जगातील बर्याच प्रदेशांमध्ये जलस्रोत खूप मर्यादित आहेत किंवा स्थानिक समुदायांमध्ये पाण्याचा ऱ्हास होत आहे. rainwater harvesting प्रत्येकाला पाण्याची उपलब्धता आहे, याची खात्री करण्याची गरज आहे, मग ते कुठेही राहत असोत. स्थानिक परिस्थिती आणि पद्धतींवर आधारित, साध्या तंत्रज्ञानाचा वापर करून, कमी आणि सरळ अर्थसंकल्पीय उपाय सादर करून, पाण्याचे आणि त्याच्या स्त्रोतांचे संरक्षण, लोकांच्या जीवनमानाची खात्री करून घेता येऊ शकते, हे स्वस्त आणि सुरक्षित पाण्यासाठी व्यापक उपाय असू शकतात. rainwater harvesting शहरांत पर्जन्य जल संकलनाचा एकात्मिक दृष्टीकोन विकसित केला आहे. स्थानिक परिस्थिती आणि पद्धतींवर आधारित, सोप्या तंत्रज्ञानाचा वापर करून, कमी खर्चाचा आणि सरळ अर्थसंकल्प सादर करून साध्य केले जाऊ शकते. rainwater harvesting कृत्रिम जलाशयांमध्ये (टाक्यांमध्ये) वातावरणातील पर्जन्याचे संकलन आणि संचयन म्हणून विचार करा जसे की आंघोळ करणे आणि धुणे, कृषी सिंचन, कार्यालये, गृहनिर्माण वसाहती, उद्योग, फलोत्पादन आणि उद्यानांमध्ये शहरी वापर सुरू करणे. rainwater harvesting पर्जन्य जल संकलन म्हणजे पावसाचे पाणी भविष्यातील वापरासाठी (घरगुती, कृषी, पर्यावरण संरक्षण) गोळा करणे, वाहून नेणे आणि साठवणे, त्यासाठी योग्य प्रणाली लागू करणे. rainwater harvesting विकसनशील जगाच्या अनेक भागांमध्ये शहरी रहिवाशांना पिण्याव्यतिरिक्त पाणी पुरवठा करण्यासाठी व्यापकपणे वापरली जाणारी ही जुनी प्रथा आहे.
 
rainwater harvesting पायाभूत सुविधा आणि पर्यावरण संदर्भ, सामाजिक-सांस्कृतिक स्थिती आणि भौगोलिक घटक पर्जन्य जल संकलना सारख्या पर्यायी प्रणाली किंवा पद्धतींच्या धारणा आणि अनुकूलनावर प्रभाव पाडतात. जर पर्जन्य जल संकलनाकडे लहान-प्रमाणावर, विकेंद्रित हरित पायाभूत सुविधा म्हणून पाहिले जाऊ शकते, तर ते, हवामान आणि भौतिक परिस्थितीच्या पलीकडे, स्थानिक किंवा समुदायांच्या जागरूकता, अनुभव आणि दैनंदिनतेवर अवलंबून असते. rainwater harvesting दोन दशकांपूर्वी अमेरिकेमध्ये, बहुतेक राज्यांमध्ये, घरांमध्ये पावसाचे संकलन काही प्रयत्नांनी साध्य केले गेले होते, आणि तो जल धोरणे आणि प्राधिकरणाच्या आवडीचा विषय नव्हता. अलीकडे, या प्रकारच्या हिरव्या, अनौपचारिक पायाभूत सुविधांचे नियमन नगरपालिका धोरण मार्गदर्शक तत्त्वांद्वारे केले जाते आणि हरित कार्यक्रमांद्वारे वित्तपुरवठा केला जातो, त्याचे औपचारिक धोरणात रूपांतर होते. rainwater harvesting थोडासा वेगळा विचार करून, एक अनौपचारिक कोणतेही वैज्ञानिक नाही आणि पाणी गोळा करण्याची आणि वापरण्याची पारंपारिक प्रथा मानक, पर्यावरणपूरक, वैज्ञानिक आणि नाविन्यपूर्ण लघु स्तरीय, पाणी बचत तंत्रज्ञान म्हणून त्यांनी सुरू केली आहे.
 
rainwater harvesting पाणी टंचाई दूर करण्यासाठी आणि जल प्रशासन पद्धतीत बदल करण्यासाठी स्थानिक सरकार आणि रहिवासी यांच्यात विश्वास, पारदर्शकता आणि संकल्पनात्मक करार आवश्यक आहे. दुसèया शब्दांत, जर स्थानिक प्रशासन पर्जन्य जल संकलनाला एक शाश्वत प्रणाली म्हणून सादर करू इच्छित असेल, तर ती प्रक्रिया म्हणून आणि एक अट म्हणून सामाजिक स्थिरतेकडे देखील लक्ष दिले पाहिजे. rainwater harvesting सामाजिक, पर्यावरणीय, तांत्रिक व्यवस्थेसह, पाणी पुरवठा आणि प्रणालींच्या एकात्मिक विचारांनी पार पडणार्या स्थित्यंतरं आणि बदलांमुळे परस्परसंवाद आणि गुंतागुंत ओळखण्यात यशस्वी होऊ शकतात. पाण्याचा वापर आणि त्याची चव, गंध, रंग, मूळ, प्रमाण आणि गुणवत्ता या सर्व गोष्टींबाबत सांस्कृतिक धारणा आणि सामाजिक मॉडेल्स महत्त्वपूर्ण आहेत. नागरिकांमधील संवाद सुधारण्यासाठी, साशंकता टाळण्यासाठी आणि सुरळीत परिचय सुलभ करण्यासाठी ते विचारात घेतले पाहिजे. rainwater harvesting पाणी बचतीसाठी टिकाऊ पर्यावरण तंत्रज्ञान. सामाजिक रचना, आर्थिक प्राधान्यक्रम आणि राजकीय संदर्भ स्थिरतेवर परिणाम करतात आणि परिणामी, सामाजिक कार्यप्रदर्शन पर्जन्य जल संकलनाच्या तांत्रिक आणि आर्थिक कामगिरीइतकेच महत्त्वपूर्ण आहे.
 
पर्जन्य जल संकलन एक सामाजिक-तांत्रिक प्रणाली म्हणून दर्शविले जाऊ शकते ज्यामध्ये पाईप्स, वितरण प्रणाली, पंप, टाक्या, व्यक्ती आणि पाणी वापरणारे समुदाय यांचा समावेश आहे. हे अर्थव्यवस्था, धोरण, सांस्कृतिक आणि सामाजिक पद्धती, निकष, मूल्ये, संस्था आणि नातेसंबंधांचे जाळे यांना आकार देतात. rainwater harvesting हरित पर्यावरणाचा अवलंब, अंमलबजावणी वर्तन, दृष्टीकोन, मूल्ये आणि प्राधान्यक्रम बदलण्याची आवश्यकता आहे. पर्जन्य जल संकलनाचा सराव तत्त्वज्ञान आणि उद्दिष्टे सामायिक करतो. जरी पाणी आणि उर्जा हे जीवन, धोरण, शासन, तंत्रज्ञान यातील अतिशय भिन्न पदार्थ आहेत, तरीही संयुक्त राष्ट्रांच्या सदस्य राष्ट्रांनी दत्तक घेतलेल्या शाश्वत विकासाच्या २०३० च्या अजेंडामध्ये दोन्हीकडे लक्ष दिले गेले आहे. rainwater harvesting दोन्ही अत्यावश्यक घटक आहेत. तरीसुद्धा, पाणी आणि ऊर्जा दोन्ही सामाजिक समावेशकता आणि वैयक्तिक अखंडता वाढवून, लोकशाही मार्गाने शाश्वत विकासाला पुढे नेण्यासाठी समुदाय वापरू शकतील.
 
rainwater harvesting उदाहरणार्थ, सामाजिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी, शाळेच्या ऊर्जेच्या गरजा भागवण्यासाठी, महिलांसाठी सुरक्षित घर किँवा स्थलांतरितांच्या आश्रयासाठी अनेक नगरपालिकांमध्ये ऊर्जा समुदाय विकसित केले जातात. महापालिकेच्या इमारतींमध्ये पर्जन्य जल संकलन बांधले जाऊ शकतात, ज्यामुळे पाण्याच्या गरजा भागवल्या जाऊ शकतात आणि समाजाचा हरितक्रांतीसाठी हातभार लागू शकतो. rainwater harvesting पर्जन्य जल संकलन ही एक प्रथा आहे जी लहान प्रमाणात लागू केली जाऊ शकते, सहजतेने चालते, स्थानिक परिस्थितीशी अत्यंत अनुकूल आहे, कमी किमतीचे तंत्रज्ञान वापरते आणि कृषी क्षेत्रात ते पाणी वापर कार्यक्षमता सुधारते, मातीची धूप कमी करते, जमिनीची सुपीकता सुधारते आणि शेती तसेच उत्पादकता वाढवते. पर्जन्य जल संकलन धोरण मोठ्या प्रमाणात केंद्रीकृत पायाभूत सुविधांवर केंद्रित असलेल्या आधुनिक जल प्रशासन प्रणालीच्या अगदी विरुद्ध आहे. rainwater harvesting प्रबळ हायड्रॉलिक प्रतिमान - विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाद्वारे निसर्गावरील मानवाच्या वर्चस्वाचे प्रतीक - विकेंद्रित, अनौपचारिक आणि लघु स्तरीय पायाभूत इतर सुविधांकडे दुर्लक्षित आहे.
 
पर्जन्य जल संकलना मधून पाण्याची बचत ऑस्ट्रेलियन राजधानीच्या शहरांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर होते. rainwater harvesting ऑस्ट्रेलियन शहरांमध्ये लाँड्री आणि शौचालयांसाठी पाण्याची मागणी पूर्ण करण्यासाठी पर्जन्य जल संकलन खूप कार्यक्षम आहेत. पर्जन्य जल संकलना पासून पाण्याची बचत हवामान आणि लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांवर अवलंबून असते त्यामुळे स्थानिक जल धोरणे आणि स्थानिक जलस्रोतांमधील जल असमानता आणि जलसंवर्धन यांच्यातील संघर्ष कार्यक्षमतेने सोडवावा लागेल. पर्जन्य जल संकलन अधोरेखित करते की, समाज आणि पाणी यांच्यातील संबंध ऐतिहासिक, सामाजिक आणि भौगोलिक परिमाणांसह एक जटिल चिंता आहे. rainwater harvesting पाण्याबद्दलची सामाजिक नैतिकता पाणी आणि पर्यावरण आणि स्वतः समाजाबद्दलच्या संकल्पना आणि अपेक्षा प्रतिqबबित करते. हायड्रोसोशियल पद्धत पाण्याला तंत्रज्ञानाशी आणि समाजाशी जोडते. पाणीटंचाईच्या समस्यांना तोंड देणारा पर्जन्य जल संकलनाचा सराव, त्याच्या वितरण प्रणालीमध्ये स्थानिक समुदायाला एक साधी, कमी खर्चिक, लघु स्तरीय पायाभूत सुविधा सुचवून भौतिक आणि तांत्रिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्यास अनुमती देते. rainwater harvesting
 
पर्जन्य जल संकलना rainwater harvesting मधून संकलित केलेले पाणी, पाणलोट क्षेत्र आणि वापरकर्त्यांची संख्या यांच्यातील परस्परसंबंधाचे मूल्यांकन करण्यात आले पाहिजे. पर्जन्य जल संकलनाच्या rainwater harvesting सरावाने एकात्मिक जल व्यवस्थापनाद्वारे पाण्याची बचत केली जाते. विशिष्ट भूभौतिक वैशिष्ट्ये आणि तेथील रहिवाशांची दैनंदिन दिनचर्या लक्षात घेऊन, हे कार्य पर्जन्य जल संकलनाला टिकाऊ आणि वास्तव स्वरुप देऊ शकते. rainwater harvesting वापरकर्त्यांची संख्या आणि योगदान देणारे पृष्ठभाग पाणी पुरवठा आणि प्रवाह आणि शेवटी संकलन टाकीची इष्ट क्षमता परिभाषित करतात. घरे आणि शाळा या दोन्ही ठिकाणी पिण्याचे सोडून इतर वापरासाठी पाणी साठवण केले जाऊ शकते. rainwater harvesting समाजाला, अर्थव्यवस्थेच्या पलीकडे, पर्यावरणाशी जोडण्यासाठी ते पुरेसे आहे. पाण्याच्या धारणेबद्दल सामाजिक विश्लेषण, समुदायाची वृत्ती, नियम आणि ज्ञानाचे स्वरूप दर्शविते आणि त्याचे दैनंदिन व्यवस्थापन पाण्याच्या पद्धतींच्या अंमलबजावणीवर परिणाम करते तसेच नागरिक आणि स्थानिक प्राधिकरणांमध्ये संवाद सुलभ करते. rainwater harvesting पर्जन्य जल संकलना सारख्या सामाजिक पद्धती पर्यावरणीय मूल्यांशी संबंधित शहरी जीवनाचा दर्जा वाढवू शकतो. शिक्षण आणि सामाजिक सुरक्षितता, पर्जन्य जल संकलना द्वारे शाश्वत मार्गाने सुरक्षित पाणी पुरवून आणखी समर्थन केले जाऊ शकते.