नागपंचमी आणि प्राचीन नागवंशी राजघराणे! जाणून घ्या माहिती...

Nagavanshi royal family नागवंश हे प्राचीन राजघराणे होते. या वंशाच्या काही नाण्यांवर बृहस्पती नाग, देवनाग आणि गणपती नाग ही नावे लिहिलेली आढळतात. नागवंशाची राजवट 150 ते 250 विक्रम संवत दरम्यान दिसते. प्राचीन काळी नागवंशीयांचे राज्य भारतातील अनेक ठिकाणी आणि सिंहलीमध्येही होते. सात नागवंशी राजे मथुरेला अन्न अर्पण करतील असे पुराणात स्पष्टपणे लिहिले आहे. नवनागांची राजधानी नेमकी कोठे होती हे माहीत नाही, परंतु बहुतेक विद्वानांचे मत आहे की त्यांची राजधानी 'नरवार' होती. मथुरा आणि भरतपूरपासून ग्वाल्हेर आणि उज्जैनपर्यंतचा भूभाग नागवंशीयांच्या ताब्यात होता.

भारतात प्राचीन काळापासून सापांची पूजा करण्याची परंपरा आहे. असे मानले जाते की सुमारे 3000 ईसापूर्व आर्य काळात, भारतात नागवंशीयांचे एक वंश होते, Nagavanshi royal family जे सापांची पूजा करतात. त्यांचे दैवत शिव होते. त्यामुळेच जमिनीवर रांगणाऱ्या सापांना प्रमुख सापांच्या कुळांची नावे देण्यात आली. पुराणानुसार, काश्मीरमधील कश्यप ऋषींना त्यांच्या पत्नी कद्रूपासून आठ पुत्र झाले, त्यांची नावे अनुक्रमे पुढीलप्रमाणे आहेत.

 

 

काश्मीरमधील अनंतनाग परिसर हा अनंतनाग समुदायांचा बालेकिल्ला होता. त्याचप्रमाणे काश्मीरमधील इतर अनेक क्षेत्रेही कद्रूच्या इतर पुत्रांच्या ताब्यात होती. इतर काही पुराणांनुसार, सापांची पाच मुख्य कुळे होती - अनंत, वासुकी, तक्षक, कर्कट आणि पिंगळ. तर इतर काही पुराणांमध्ये वासुकी, तक्षक, कुलक, कर्कोटक, पद्म, शंख, चुड, महापद्म आणि धनंजय या सापांच्या आठ कुटुंबांचे वर्णन केले आहे. अग्निपुराणात 80 प्रकारच्या सर्प कुळांचे वर्णन आहे, त्यापैकी वासुकी, तक्षक, पद्म, महापद्म प्रसिद्ध आहेत. पुराणात नागांच्या वेगळ्या नागलोकाचे वर्णन केले आहे. अनादी काळापासून देवी-देवतांसह नागांच्या अस्तित्वाचे वर्णन केले गेले आहे. जैन आणि बौद्ध देवतांच्याही डोक्यावर शेषछत्र आहे. आसाम, नागालँड, मणिपूर, केरळ आणि आंध्र प्रदेशात नागा जातींचे वर्चस्व आहे. या आठ कुळांचा भारतात हळूहळू विस्तार झाला, ज्यांचे नागा वंशज होते - नाला, कावर्धा, फणी-नाग, भोगीन, सदाचंद्र, धनधर्म, भूतनंदी, शिशानंदी किंवा यशनंदी टनक, तुष्ट, ऐरावत, धृतराष्ट्र, अही, मणिभद्र, अलपात्र, कंबल, अनशत. धनंजय, कालिया, सौन्फू, दौधिया, काली, ताक्तू, धुमाळ, फहल, काना, गुलिका, सरकोटा इ.

कृष्ण काळात नागा जात ब्रजमध्ये स्थायिक झाली होती. या जातीची स्वतःची वेगळी संस्कृती होती. कालिया नागा जात प्रामुख्याने येथे स्थायिक झाली. Nagavanshi royal family त्याने मथुरेतही दीर्घकाळ राज्य केले.ब्रजच्या इतिहासात नागसेन आदिनाग राजा उल्लेखनीय होता, ज्याचा गुप्त घराण्यातील शासकांनी पराभव केला होता. ब्रजमध्ये आजही अनेक नागदेवतांची मंदिरे आहेत. महान गुप्त राजांनी शक किंवा नागवंशीयांचा पराभव केल्याचे इतिहासात प्रसिद्ध आहे. प्रयाग किल्ल्यातील खांबाच्या शिलालेखात महाराज समुद्र गुप्ताने गणपती नागाचा पराभव केल्याचे स्पष्टपणे लिहिले आहे. या गणपती नागाची अनेक नाणी सापडतात. महाभारतातही अनेक ठिकाणी नागांचा उल्लेख आढळतो. पांडवांनी मगध राज्य सापांच्या हातून हिसकावून घेतले होते. खांडव जंगल जाळण्याच्या वेळीही अनेक सापांचा नाश झाला.

  

जनमेजयाच्या सर्पबलिदानामागील हेतू असाही दिसतो की नागवंशी राजांचा पुरुवंशी आर्य राजांचा विरोध होता. हे अलेक्झांडरच्या काळापासून मिळालेल्या नोंदींचे समर्थन करते. अलेक्झांडर भारतात आला तेव्हा त्याला पहिली भेट झाली ती तक्षशिलाचा नागवंशी राजा. Nagavanshi royal family त्या राजाने अनेक दिवस अलेक्झांडरला तक्षशिलेत ठेवले आणि त्याच्या शत्रू पौरव राजाविरुद्धच्या मोहिमेत त्याला मदत केली. अलेक्झांडरच्या साथीदारांनी तक्षशिला येथील राजाच्या घरी प्रचंड मोठे साप पाहिले होते, ज्यांची रोज पूजा केली जात होती. ही शक किंवा नागा जात हिमालयाच्या पलीकडची होती. आतापर्यंत तिबेटी लोक त्यांच्या भाषेला 'नागभाषा' असेही म्हणत  होते . हिंदू धर्माचे दोन भाग मानले जातात: पहिला वेद आणि दुसरा पुराण. नागपूजेची प्रथा पुराणावर आधारित आहे. असे मानले जाते की मुळात नागांची पूजा शैव, शाक्त, नाथ आणि नाग पंथांमध्येच प्रचलित होती. वैष्णव आर्य ब्रह्माशिवाय निसर्गाच्या पाच तत्वांची स्तुती करत असत. पुराणात जे काही आहे त्यात आर्य आणि द्रविड या दोघांची संस्कृती, वंश, परंपरा आणि धर्म यांचा इतिहास आहे. मगध साम्राज्याच्या कमकुवत झाल्यानंतर, विदिशाचा 'नाग राजवंश' हा भारतातील विविध प्रदेशात स्वतंत्र झालेल्या अनेक राजवंशांपैकी एक होता.

 

 

पुढे हा वंश प्रथम शक आणि नंतर कुशाणांच्या अधिपत्याखाली आला. आता कुशाणांच्या विरुद्ध यौधेयांच्या बंडामुळे निर्माण झालेल्या अराजकतेचा फायदा घेऊन नागांनी आपली शक्ती वाढवण्यास सुरुवात केली. त्यांनी ग्वाल्हेरजवळील पद्मावतीला आपले केंद्र बनवले आणि तेथून पुढे जाताना त्याने कौशांबीपासून मथुरेपर्यंतचा सर्व प्रदेश आपल्या ताब्यात घेतला. त्यावेळी या प्रदेशांवर कुशाणांचे राज्य होते. त्यांचा पराभव करून नागा राजांनी त्यांच्या स्वतंत्र राज्याचा पाया घातला. पुढे नागांनी पूर्वेकडे सरकले आणि मिर्झापूर जिल्ह्यातील कांतिपुरी ही त्यांची राजधानी बनवली. भारतात आर्यांसह द्रविड, दास, नागवंशी समाज प्राचीन काळापासून प्रचलित आहेत. मुळात आर्य आणि द्रविड या दोनच जाती होत्या. त्यातूनच दास आणि नाग वंशजांची उत्पत्ती झाल्याचे मानले जाते. सांगितलेल्या संस्कृती, परंपरा आणि चालीरीती वेगळ्या मानल्या गेल्या, पुराणानुसार, एक काळ असा होता जेव्हा नागा समुदाय संपूर्ण भारतावर (पाकिस्तान-बांगलादेशसह) राज्य करत होता. त्या काळात त्यांनी भारताबाहेरही अनेक ठिकाणी विजयाचे झेंडे फडकवले होते.