पंखांचे जग जतन करण्याची जागरूकता

National Bird Day भारत हा निसर्गसंपन्न, जैवविविधतेने नटलेला आणि सांस्कृतिक परंपरांनी समृद्ध असा देश आहे. हिमालयाच्या उंच शिखरांपासून ते समुद्राच्या अथांग किनाऱ्यांपर्यंत, वाळवंटाच्या रखरखीत प्रदेशांपासून ते हिरव्यागार जंगलांपर्यंत भारताची भौगोलिक रचना जितकी वैविध्यपूर्ण आहे, तितकीच येथील सजीवसृष्टीही वैविध्यपूर्ण आहे. या सजीवसृष्टीमध्ये पक्ष्यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पक्षी केवळ निसर्गाच्या सौंदर्यात भर घालत नाहीत, तर पर्यावरणाचा समतोल राखण्यातही त्यांची भूमिका मोलाची असते. या सर्व पक्ष्यांमध्ये भारताचा राष्ट्रीय पक्षी म्हणून मान मिळालेला मोर हा केवळ एक पक्षी नाही, तर तो भारतीय संस्कृती, श्रद्धा, कला आणि जीवनदृष्टीचे प्रतीक आहे. राष्ट्रीय पक्षी दिन हा दिवस मोराच्या सौंदर्याचा, त्याच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा आणि त्याच्या संरक्षणाची गरज अधोरेखित करण्यासाठी साजरा केला जातो.

 

 

राष्ट्रीय पक्षी दिन २०२६ आज, ५ जानेवारी रोजी जगभरात साजरा केला जात आहे. पक्ष्यांचे पर्यावरणातील महत्त्व अधोरेखित करणे, त्यांच्या संरक्षणाबाबत जनजागृती वाढवणे आणि पक्षी व त्यांच्या अधिवासांच्या रक्षणासाठी वैयक्तिक तसेच सामुदायिक पातळीवर कृती करण्यास प्रोत्साहन देणे, हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. वाढते शहरीकरण, जंगलतोड, हवामान बदल आणि अवैध वन्यजीव व्यापार यामुळे पक्ष्यांच्या अस्तित्वावर निर्माण झालेल्या गंभीर धोक्यांकडे या निमित्ताने पुन्हा एकदा लक्ष वेधले जात आहे.पक्षी हे पारिस्थितिक संतुलन राखण्यात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. परागण, कीटकनियंत्रण, बीजप्रसार आणि अन्नसाखळी संतुलित ठेवणे अशा विविध प्रक्रियांमध्ये पक्ष्यांचा सहभाग असतो. त्यामुळे कोणत्याही परिसंस्थेच्या आरोग्याचे ते महत्त्वाचे निर्देशक मानले जातात. तज्ज्ञांच्या मते, एखाद्या परिसरात पक्ष्यांची संख्या घटू लागणे हे पर्यावरणीय असंतुलनाचे स्पष्ट लक्षण असते.

 

 

राष्ट्रीय पक्षी दिनाची सुरुवात २००२ साली ‘एव्हियन वेलफेअर कोएलिशन’ या संस्थेने केली होती. हा दिवस अमेरिकेतील ऐतिहासिक ‘क्रिसमस बर्ड काउंट’ या उपक्रमाशी निगडित आहे, जो जगातील सर्वात जुन्या वन्यजीव सर्वेक्षणांपैकी एक मानला जातो. सुरुवातीला पाळीव पक्षी व्यापारामधील शोषण आणि त्यातून होणाऱ्या पक्ष्यांच्या दुर्दशेबाबत जागरूकता निर्माण करणे, हा या दिवसामागील मुख्य हेतू होता. कालांतराने, पक्ष्यांसमोर उभ्या असलेल्या दीर्घकालीन संवर्धन आव्हानांवर व्यापक पातळीवर चर्चा घडवून आणण्याचे माध्यम म्हणून या दिवसाचे महत्त्व वाढले.

राष्ट्रीय पक्षी दिन २०२६ चे महत्त्व यासाठी अधिक अधोरेखित होते, कारण गेल्या काही दशकांत जगभरात अनेक पक्षी प्रजातींच्या संख्येत लक्षणीय घट नोंदवली गेली आहे. अधिवास नष्ट होणे, प्रदूषण, कीटकनाशकांचा अतिरेक आणि हवामानातील बदल याचा थेट परिणाम पक्ष्यांच्या जीवनचक्रावर होत आहे. त्यामुळे पक्ष्यांचे संरक्षण हे केवळ जैवविविधतेपुरते मर्यादित न राहता मानवी जीवनाच्या सुरक्षिततेशीही जोडलेले आहे, असे पर्यावरणतज्ज्ञ सांगतात.या दिवसानिमित्त विविध देशांमध्ये जनजागृती मोहीमा, शैक्षणिक कार्यक्रम, निसर्गभ्रमण, पक्षीनिरीक्षण उपक्रम आणि संवर्धनाशी संबंधित चर्चासत्रांचे आयोजन केले जाते. नागरिकांनी पक्ष्यांच्या अधिवासांचे संरक्षण करणे, झाडे लावणे, पाणवठे जतन करणे आणि पक्ष्यांना हानी पोहोचवणाऱ्या मानवी कृती कमी करणे, यासाठी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन करण्यात येत आहे.राष्ट्रीय पक्षी दिन हा केवळ एक प्रतीकात्मक दिवस नसून, माणूस आणि निसर्ग यांच्यातील नात्याचा पुनर्विचार करण्याची संधी आहे. पक्ष्यांचे संरक्षण म्हणजे संपूर्ण परिसंस्थेचे संरक्षण होय, आणि यासाठी सरकार, संस्था तसेच सामान्य नागरिक यांचा सक्रिय सहभाग आवश्यक असल्याचे या दिवसाच्या माध्यमातून अधोरेखित केले जात आहे.

 

 

मोराला भारताचा राष्ट्रीय पक्षी म्हणून १९६३ साली अधिकृत मान्यता देण्यात आली. या निवडीमागे केवळ त्याचे आकर्षक रूप कारणीभूत नव्हते, तर त्यामागे त्याचे भारतीय संस्कृतीतील स्थान, त्याचा व्यापक प्रसार, तसेच त्याची पर्यावरणाशी असलेली घट्ट नाळ ही कारणेही होती. मोर हा भारतात जवळपास सर्वच प्रदेशांत आढळतो. तो जंगलांमध्ये, शेतजमिनीजवळ, डोंगराळ भागांत आणि कधी कधी मानवी वस्तीजवळही दिसून येतो. त्याची उपस्थिती निसर्गाच्या समृद्धीचे लक्षण मानली जाते.मोराचे सौंदर्य हे शब्दांत मांडणे कठीण आहे. त्याचा निळसर-हिरवट रंगाचा झगमगाट, लांबसडक आणि डोळ्यांसारख्या आकृत्यांनी नटलेली पिसांची पंखे, अभिमानाने उंचावलेली मान आणि आत्मविश्वासाने चालणारी त्याची चाल यामुळे तो पाहणाऱ्याला मंत्रमुग्ध करतो. विशेषतः पावसाळ्यात मोर नाचताना दिसतो ते दृश्य भारतीय मनात खोलवर कोरले गेले आहे. ढग दाटून येतात, विजा चमकतात, पावसाच्या सरी कोसळतात आणि त्याचवेळी मोर आपल्या पंखांचा विस्तार करून नाचू लागतो. हा नृत्यप्रकार केवळ सौंदर्यदृष्ट्या मनमोहक नाही, तर तो निसर्गाशी असलेल्या मोराच्या जैविक नात्याचे प्रतीक आहे.भारतीय लोकजीवनात मोराचे स्थान अत्यंत मानाचे आहे. प्राचीन काळापासून मोर भारतीय संस्कृतीत पूजनीय मानला गेला आहे. हिंदू धर्मात भगवान श्रीकृष्णाच्या मुकुटात मोरपिस असते. हे मोरपिस सौंदर्य, करुणा आणि आनंदाचे प्रतीक मानले जाते. भगवान कार्तिकेय, म्हणजेच मुरुगन, यांच्या वाहनाच्या रूपातही मोराला महत्त्व आहे. देवी सरस्वती, विद्या आणि कला यांची देवता, अनेक चित्रांमध्ये मोरासह दर्शवली जाते. त्यामुळे मोर हा केवळ निसर्गातील जीव न राहता धार्मिक, आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे.भारतीय साहित्यात, काव्यात आणि लोककथांमध्ये मोराचे वर्णन मोठ्या प्रेमाने केले गेले आहे. संस्कृत काव्यांपासून ते आधुनिक मराठी कवितांपर्यंत मोर हा सौंदर्य, प्रेम, विरह आणि आनंद यांचे प्रतीक म्हणून वापरला गेला आहे. कालिदासाच्या मेघदूतामध्ये मोराचा उल्लेख आढळतो. संत साहित्यामध्येही मोराचे रूपक वापरले गेले आहे. लोकगीतांमध्ये मोराचा नाच, त्याची हाक आणि पावसाशी असलेले त्याचे नाते यांचा वारंवार उल्लेख येतो. ग्रामीण भागात आजही मोराचा आवाज पावसाच्या आगमनाचा संकेत मानला जातो.

 

 

कलेच्या क्षेत्रातही मोराला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. भारतीय चित्रकलेत, विशेषतः राजस्थानी, मुगल आणि पहीरावणी शैलींमध्ये मोराचे चित्रण मोठ्या प्रमाणावर दिसते. हस्तकलेत, भरतकामात, कापडांच्या डिझाइनमध्ये, दागिन्यांमध्ये आणि वास्तुकलेतही मोराच्या आकृत्या आढळतात. मोर हा सौंदर्य, अभिजातता आणि सर्जनशीलतेचे प्रतीक म्हणून कलाकारांना सदैव प्रेरणा देत आला आहे.मोराचे जैविक महत्त्वही तितकेच मोठे आहे. मोर हा सर्वभक्षी पक्षी आहे. तो कीटक, साप, लहान प्राणी, बिया आणि फळे खातो. त्यामुळे शेतीसाठी हानिकारक असलेल्या कीटकांचे प्रमाण कमी ठेवण्यात तो मदत करतो. काही भागांत मोर साप खात असल्याने त्याला शेतकऱ्यांचा मित्र मानले जाते. पर्यावरणातील अन्नसाखळीमध्ये मोराचे स्थान महत्त्वाचे आहे. त्याची उपस्थिती परिसंस्थेच्या संतुलनाचे द्योतक मानली जाते.

 

 

तथापि, आधुनिक National Bird Day काळात मोरासह अनेक पक्ष्यांना विविध संकटांना सामोरे जावे लागत आहे. जंगलतोड, शहरीकरण, शेतीतील रासायनिक कीटकनाशकांचा अतिरेक, हवामान बदल आणि बेकायदेशीर शिकार यामुळे मोरांचे नैसर्गिक अधिवास कमी होत आहेत. काही भागांत मोरांना शेतीचे नुकसान करणारे प्राणी म्हणून पाहिले जाते, त्यामुळे त्यांना त्रास दिला जातो. जरी मोराला भारतीय कायद्याने संरक्षण दिले असले, तरी प्रत्यक्षात त्याच्या संरक्षणासाठी अधिक जागरूकता आणि प्रभावी अंमलबजावणीची गरज आहे.राष्ट्रीय पक्षी दिन साजरा करण्यामागील मुख्य उद्देश म्हणजे मोराविषयी जनजागृती करणे. हा दिवस लोकांना मोराचे पर्यावरणीय, सांस्कृतिक आणि राष्ट्रीय महत्त्व समजावून सांगतो. शाळा, महाविद्यालये आणि सामाजिक संस्थांमध्ये या दिवशी विविध उपक्रम राबवले जातात. निसर्गभ्रमण, चित्रकला स्पर्धा, निबंध लेखन, माहितीपर व्याख्याने आणि जनजागृती मोहिमा यांच्या माध्यमातून पुढील पिढीला निसर्गसंवर्धनाचे महत्त्व पटवून दिले जाते.मोर हा केवळ भारताचा राष्ट्रीय पक्षी नाही, तर तो भारतीय अस्मितेचा भाग आहे. जसा तिरंगा भारताच्या सार्वभौमत्वाचे प्रतीक आहे, तसेच मोर हा भारताच्या नैसर्गिक सौंदर्याचे आणि सांस्कृतिक समृद्धीचे प्रतीक आहे. जागतिक स्तरावरही मोर भारताची ओळख बनला आहे. अनेक विदेशी पर्यटक भारतात आल्यावर मोर पाहण्याची इच्छा व्यक्त करतात. भारतीय संस्कृतीचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या अनेक कार्यक्रमांमध्ये मोरनृत्य, मोरपिस आणि मोराच्या प्रतिमा वापरल्या जातात.आजच्या धकाधकीच्या जीवनात माणूस निसर्गापासून दूर जात चालला आहे. अशा वेळी राष्ट्रीय पक्षी दिन आपल्याला थांबून विचार करायला भाग पाडतो. आपण निसर्गाला काय देतो आहोत आणि निसर्गाकडून काय घेतो आहोत, याचा आत्मपरीक्षण करण्याची ही वेळ आहे. मोरासारख्या सुंदर, संवेदनशील जीवाचे संरक्षण करणे म्हणजे केवळ एका पक्ष्याचे संरक्षण करणे नव्हे, तर संपूर्ण परिसंस्थेचे संरक्षण करणे होय.

 

 

 

मोराचा नाच पाहताना मनात जी आनंदाची लहर उमटते, ती केवळ सौंदर्यामुळे नाही, तर ती निसर्गाशी असलेल्या आपल्या मूळ नात्याची आठवण करून देते. मोर आपल्याला शिकवतो की सौंदर्य आणि शक्ती यांचा संगम कसा असतो, अभिमान आणि कोमलता एकत्र कशी नांदू शकते. राष्ट्रीय पक्षी दिनाच्या निमित्ताने मोराच्या या गुणांचे स्मरण करून, त्याच्या संरक्षणासाठी आपण सर्वांनी सजग आणि जबाबदार भूमिका घेणे हीच खरी या दिवसाची सार्थकता आहे.मोर हा भारताचा अभिमान आहे, आणि हा अभिमान जपण्याची जबाबदारी आपली सर्वांची आहे. निसर्गाशी सुसंवाद राखत, जैवविविधतेचे संरक्षण करत, पुढील पिढ्यांसाठी हा सौंदर्यसंपन्न वारसा सुरक्षित ठेवणे हेच राष्ट्रीय पक्षी दिनाचे खरे उद्दिष्ट आहे.