संघ : कार्य, विस्तार आणि उद्दिष्टे

rss  संघाची स्थापना : राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना २७ सप्टेंबर १९२५ रोजी (विजयादशमी, विक्रम संवत १९८२) झाली. संपूर्ण हिंदू समाजाला संघटित करणे हे त्याचे उद्दिष्ट होते. तेव्हापासून, सहयोग आणि सहभागातून संघाचे कार्य सतत वाढत गेले आहे. दैनंदिन शाखांच्या माध्यमातून, बाल, तरुण आणि प्रौढ त्यांच्या जीवनात सकारात्मक बदल अनुभवत आहेत. त्यामुळे समाजात संघाची शक्ती आणि स्वीकारार्हता सतत वाढत आहे. आज, या १०० वर्षांच्या प्रवासाने समाजात संघकार्याबद्दल जाणून घेण्याची आणि त्याच्याशी प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे जोडले जाण्याची उत्सुकता निर्माण केली आहे.

 

संघ संस्थापक प. पू. डॉ. हेडगेवार हे जन्मजात देशभक्त होते. ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीमुळे ते खूप दुःखी होते. परंतु केवळ स्वातंत्र्य मिळवणे पुरेसे नाही, असे त्यांचे मत होते. भारताच्या गुलामगिरीचे मूळ कारण शोधून त्यावर उपाययोजना केली पाहिजे, असे त्यांना वाटत होते. आत्मजागृती, स्वाभिमान, एकता, अनुशासन आणि राष्ट्रीय चारित्र्य निर्माण हे अत्यावश्यक आहे, असे त्यांचे मत होते. या उद्देशाने, स्वातंत्र्य लढ्यात सक्रिय राहूनच त्यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना केली.

द्वितीय सरसंघचालक प. पू. श्रीगुरुजींच्या मते, विजयादशमीच्या शुभ मुहूर्तावर, डॉ. हेडगेवार यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना केली आणि विखुरलेल्या हिंदू समाजाला एकसंध करण्याचे कार्य सुरू केले. संपूर्ण हिंदू समाजाला भगव्या झेंड्याखाली एकसंध करण्यासाठी संघ अविरतपणे कार्यरत आहे. आज सर्वत्र बिकट परिस्थिती आहे. अशा परिस्थितीत संघटनेशिवाय अस्तित्व अशक्य आहे. हजारो वर्षांचे अध:पतन एका क्षणात बदलवता येणार नाही, हे संघाला माहीत आहे. पण आम्ही यामुळे निराश नाही. आम्हाला संपूर्ण विश्वास आहे की एकजूट होऊन हिंदू समाज निश्चितपणे आपले पूर्वीचे वैभव पुन्हा प्राप्त करेल.

संघाची पहिली १५ वर्षे : डॉ. हेडगेवार यांच्या निधनानंतर तेराव्या दिवशी, ३ जुलै १९४० रोजी, नागपूरमध्ये डॉ. हेडगेवार यांना श्रद्धांजली वाहण्यासाठी एक सभा आयोजित करण्यात आली होती. सरसंघचालक म्हणून श्रीगुरुजींनी, डॉ. हेडगेवार यांचे सरसंघचालक म्हणून स्मरण करून त्यांच्या कार्याचा उद्देश स्पष्ट केला.

नागपूरनंतर, संघकार्याला १९२९ मध्ये वर्धा आणि त्यानंतर १९३२ मध्ये पुण्यात सुरुवात झाली. लवकरच, महाराष्ट्रातील इतर शहरांमध्येही विस्तार सुरू झाला. १९२९ मध्ये ३७ असलेली शाखांची संख्या १९३३ पर्यंत १२५ झाली. डॉ. हेडगेवार एका पत्रात लिहितात, आम्ही राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे कार्य कोणत्याही एका शहरासाठी किंवा प्रांतासाठी सुरू केलेले नाही. आपल्या संपूर्ण हिंदुस्थान देशाला शक्य तितक्या लवकर संघटित करण्याच्या आणि हिंदू समाजाला बलसंपन्न करण्याच्या उद्देशाने हे सुरू करण्यात आले आहे.

संघाची दूरदृष्टी आणि विस्तार ब्रिटिश सरकारला अनुकूल नव्हता. दिल्लीत, ब्रिटिश अधिकारी एम. जी. हॅलोट यांनी संघाला रोखण्यासाठी मध्य प्रांत सरकारवर दबाव आणला. अखेरीस, डिसेंबर १९३३ मध्ये, मध्य भारतातील शिक्षक आणि पालिका कर्मचाऱ्यांना संघाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होण्यास बंदी घालण्यात आली. मार्च १९३४ मध्ये, विधानसभेत बंदीला विरोध करणारा कपात प्रस्ताव मांडण्यात आला. त्याच्या बाजूने बोलणाऱ्या सदस्यांमध्ये टी. एच. केदार, आर. डब्ल्यू. फुले, रमाबाई तांबे, बी. जी. खापर्डे, आर. ए. कानिटकर, सी. बी. पारेख, यू. एन. ठाकूर, मनमोहन सिंग, एम. डी. मंगलमूर्ती, एस. जी. सपकाळ आणि डब्ल्यू. वाय. देशमुख यांचा समावेश होता. संघाच्या दूरदृष्टीला मिळालेला हा पाठिंबा अभूतपूर्व होता. चर्चेच्या अखेरीस, ब्रिटिश सरकारने लादलेली बंदी मागे घेण्यात आली.

डॉ. हेडगेवार यांच्या नेतृत्वात देशभरात प्रवासाला सुरुवात झाली. भाऊराव देवरस (लखनौ), राजाभाऊ पातुरकर (लाहोर), वसंतराव ओक (दिल्ली), एकनाथ रानडे (महाकौशल), माधवराव मुळे (कोकण), जनार्दन चिंचाळकर आणि दादाराव परमार्थ (दक्षिण भारत), नरहरी पारिख आणि बापूराव दिवाकर (बिहार) आणि बाळासाहेब देवरस (कोलकाता) यांनी संघाच्या कार्याचा विस्तार करण्यास सुरुवात केली.

याचा परिणाम म्हणून, सुमारे एका दशकात, देशभरात ६०० हून अधिक शाखा आणि अंदाजे ७०,००० स्वयंसेवक तयार झाले. १९३९ पर्यंत दिल्ली, पंजाब, बंगाल, बिहार, कर्नाटक, मध्य प्रांत आणि मुंबई (सध्याचे महाराष्ट्र आणि गुजरात) येथे संघाच्या शाखा स्थापन झाल्या होत्या.

डॉ. हेडगेवार स्थापनेपासून १५ वर्षे संघाचे पहिले सरसंघचालक होते. या काळात, त्यांनी संघाच्या शाखांच्या माध्यमातून संघटना उभारण्यासाठी एक विचारपूर्वक प्रणाली विकसित केली. या संघटनात्मक प्रणालीसोबत राष्ट्रवादाचा मंत्रही होता. त्यांनी आत्मविश्वासाने आश्वासन दिले की, जर आपण संघाच्या चांगल्या शाखा उभारल्या, ते जाळे शक्य तितके दाट विणले आणि संपूर्ण समाजाला संघ शाखांच्या प्रभावाखाली आणले, तर राष्ट्रीय स्वातंत्र्यापासून ते आपल्या सर्वांगीण प्रगतीपर्यंतच्या सर्व समस्या नक्कीच सुटतील. या काळात त्यांच्या संपर्कात आलेल्यांनी नेहमीच त्यांची आणि त्यांच्या कार्याची प्रशंसा केली. यामध्ये महर्षी अरविंद, लोकमान्य टिळक, मदन मोहन मालवीय, विनायक दामोदर सावरकर, बी. एस. मुंजे, विठ्ठलभाई पटेल, महात्मा गांधी, सुभाषचंद्र बोस, डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी आणि के. एम. मुन्शी यांचा समावेश होता.

संघाने राष्ट्रीय चारित्र्य निर्माण आणि सामूहिक सद्गुण जोपासण्यासाठी, या राष्ट्रीय गुणांचा सामूहिक अभ्यास करण्यासाठी आणि आपले ध्येय सतत लक्षात ठेवण्यासाठी ‘शाखा’ नावाची एक प्रणाली विकसित केली. दररोज एक तास चालणारी ही शाखा, संपूर्ण भारतीय समाज एक आहे, समान आहे आणि सर्व जन आपलेच आहेत, ही भावना रुजवते. याव्यतिरिक्त, उद्यमशीलता, धैर्य, संयम, शक्ती, बुद्धिमत्ता आणि शौर्य यांसारखे गुण जोपासण्यासाठी शाखेत विविध खेळ आणि इतर उपक्रम आयोजित केले जातात. अनुशासन, ऐक्य, शौर्य आणि सामूहिकतेची भावना वृद्धिंगत करण्यासाठी, संचलन, घोषाच्या तालावर पथसंचलन आणि योग-व्यायाम यांसारखे कार्यक्रम शाखेत सुरू करण्यात आले आणि ते आजही सुरू आहेत.

शाखा म्हणजे व्यक्ती निर्माणाची सतत साधना आहे. इथेच आपण समाजाला आपलेसे करण्याची आणि त्यासाठी काहीतरी, कधी कधी तर सर्वस्व अर्पण करण्याची संस्कृती आत्मसात करतो. हजारो स्वयंसेवक या संकल्पाला व्रत मानून आणि आयुष्यभर त्याचे पालन करण्याची प्रतिज्ञा घेऊन सक्रिय आहेत. अशा सहकारी कार्यकर्त्याकडून प्रेरणा घेऊन, हजारो आणि लाखो स्वयंसेवक हा समर्पण-यज्ञ आनंदाने आणि अखंडपणे पुढे चालवत आहेत.

संघाला २० वर्ष झाल्यानंतर श्रीगुरुजी म्हणाले, २० वर्षांपूर्वी जेव्हा संघाची स्थापना झाली, तेव्हा भारतात इतर संघटना नव्हत्या असे नाही. देशात असंख्य संघटना होत्या, प्रत्येक संघटना आपापल्या मार्गावर चालत होती आणि आपापल्या पद्धतीने काम करत होती, पण ‘हिंदुस्थान हे हिंदूंचे नैसर्गिक जन्मस्थान, कर्मभूमी आणि पुण्यभूमी आहे’ याची कोणालाही जाणीव नव्हती. हे सत्य विसरले गेले होते. आपली प्राचीन संस्कृती, सभ्यता आणि इतिहास विसरून, लोकांनी नव्याने काम करण्यास सुरुवात केली, जणू काही येथे पूर्वी कधी काही अस्तित्वातच नव्हते. विद्वान म्हणायचे, ‘आपले राष्ट्र आता तयार होणार आहे.’ भारत प्राचीन काळापासून एक सुसंस्कृत समाज आहे आणि स्वतः एक महान राष्ट्र आहे, हे ज्ञान हरवले होते. आपण आपला भूतकाळ विसरलो होतो आणि त्याची घृणा करू लागलो होतो. आपल्याला ‘हिंदू’ या शब्दाचीही घृणा होऊ लागली होती. पण जो माणूस आपल्या भूतकाळाची घृणा करतो, तो कधीही भविष्य घडवू शकत नाही. श्रीगुरुजींना वाटत होते की हिंदूंमधील ही प्रवृत्ती एका अत्यंत प्राचीन आणि संपन्न संस्कृतीचा नाश करत आहे. आपली संस्कृती विशाल आहे, जी केवळ मानवांनाच नव्हे, तर संपूर्ण चराचर सृष्टीला आत्मवत् मानते.

श्रीगुरुजी विचारतात, किती हृदयांमध्ये आपले जीवन नि:स्वार्थपणे राष्ट्रसेवेसाठी समर्पित करण्याचा दृढनिश्चय आहे? ते पुढे म्हणतात, माझा समाज हाच माझा देव, माझे ध्येय-ही भावना दिसून येत नाही. श्रीगुरुजींच्या मते, संघाची स्थापना यासाठी झाली की प्रत्येक हिंदूला आपल्या हिंदू असण्याचा, आपल्या हिंदू गौरवाचा, हिंदू जीवनाचा, हिंदू परंपरेचा आणि हिंदू इतिहासाचा अभिमान वाटावा आणि त्यांनी स्वतःला हिंदू समजावे.

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या वार्षिक अहवालाच्या आकडेवारीनुसार, गेल्या वर्षी देशभरात ५१,७४० ठिकाणी ८३,१२९ शाखा कार्यरत होत्या. आता ही संख्या वाढून ५५,६८३ ठिकाणी ८८,९४९ शाखा झाली आहे. अशाप्रकारे, एका वर्षात ३,९४३ नवीन ठिकाणे जोडली गेली आहेत आणि शाखांची एकूण संख्या ५,८२० ने वाढली आहे. हे संघटनेच्या कार्याचा सातत्यपूर्ण आणि व्यापक विस्तार दर्शवते. तसेच संघापासून प्रेरणा घेत कार्य करणाऱ्या अनेक संघटना आहेत. विद्या भारती, विश्व हिंदू परिषद, भारतीय किसान संघ, अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद, भारतीय शिक्षण मंडळ, अ. भा. पूर्व सैनिक सेवा परिषद, भारत विकास परिषद, सीमा जागरण मंच, राष्ट्रीय सेवा भारती, वनवासी कल्याण आश्रम, स्वदेशी जागरण मंच, सहकार भारती, राजकीय क्षेत्रात भारतीय जनता पार्टी, महिलांसाठी राष्ट्र सेविका समिती, ग्राहकांच्या हितासाठी अ. भा. ग्राहक पंचायत, संस्कृत भारती यासह अनेक संघटनांचा समावेश आहे.

संघ आणि युवा

राष्ट्र उभारणीसाठी युवकांना आवाहन : आपल्या भाषणांमध्ये, श्रीगुरुजी अनेकदा युवकांना प्रोत्साहन देत असत आणि त्यांना आवाहन करत की, आपल्या पूर्ण शक्तिनिशी देशभक्तीची ही ज्योत प्रज्वलित करा. तिला देशव्यापी आणि तेजस्वी बनवा. त्या प्रकाशात अज्ञानाचा सर्व अंधकार नाहीसा होईल. तो प्रकाश जगातील सर्व असुरी शक्तींना आव्हान देईल, एका भक्कम पायावर अभेद्यपणे उभा राहील आणि संपूर्ण जगाला सिद्ध करून दाखवेल की आपण या महान राष्ट्राचे पुत्र आहोत. केवळ याच मार्गाने आपण यशस्वी होऊ शकतो.

श्रीगुरुजींचा विश्वास होता की, काम करण्याचा निश्चय करा, लोकांपर्यंत पोहोचा, त्यांच्याशी संपर्क साधा आणि एक अशी मजबूत संघटना उभारा जी कोणत्याही परिस्थितीत अढळ राहील. खांद्याला खांदा लावून काम करा. पुढे चला, पुढे जात राहा. वेळ वाया घालवू नका. प्रत्येक व्यक्तीला संघटित करा आणि संघटनेच्या माध्यमातून राष्ट्राची उभारणी करा. तुमच्यामध्ये सळसळता उत्साह, धैर्य आणि संकटांना तोंड देऊन यश मिळवण्याची शक्ती आहे. पुढे जात राहा, भविष्य उज्ज्वल आहे.

श्रीगुरुजींचा विश्वास होता की केवळ धाडसी तरुणच राष्ट्राचा उत्कर्ष करू शकतात. केवळ आजच्या तरुणांमध्येच सुखोपभोगाची प्रवृत्ती सोडून आणि राष्ट्राच्या हिताची सेवा करण्याची निःस्वार्थ वृत्ती अंगीकारून राष्ट्राच्या उत्कर्षाचे हे कार्य साध्य करण्याचे धैर्य असू शकते.

१९३१ मध्ये एका महिलेने डॉ. हेडगेवार यांना विचारले, तुम्ही हिंदू समाजाच्या संघटनेविषयी बोलत आहात, पण तुम्ही ५० टक्के महिलांना वगळले आहे. त्यावर डॉ. हेडगेवार म्हणाले, तुमचे म्हणणे अगदी बरोबर आहे, पण सध्याचे वातावरण पुरुषांना महिलांसोबत काम करण्यासाठी अनुकूल नाही. यामुळे अनेक प्रकारचे गैरसमज निर्माण होऊ शकतात. त्यानंतर ‘राष्ट्र सेविका समिती’ नावाची संघटना स्थापन झाली. आज ती एक देशव्यापी संघटना बनली आहे. पुरुषांसाठी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आणि महिलांसाठी राष्ट्र सेविका समिती. दोन्ही समांतरपणे काम करतील. त्या एकमेकांच्या क्षेत्रात काम करणार नाहीत; त्या नेहमी एकमेकांना मदत करतील.

संघ आणि सामाजिक समरसता

सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत सामाजिक समरसतेवर भर देताना म्हणतात, आपण जेथे राहतो, जिथे संवाद साधतो, प्रवास करतो, भेटतो, बसतो, कार्यालय आणि वस्ती, तिथे राहणारे सर्व प्रकारचे लोक आपलेच आहेत. आपण संपूर्ण समाजाला एकच मानतो, पण समाजात लोक प्रकार, जाती आणि पंथ मानतात. जातीय विषमतेची समस्या आहे. सर्व प्रकारच्या लोकांना वैयक्तिक मित्र असले पाहिजेत. त्यांची कुटुंबे एकमेकांचे मित्र असले पाहिजेत. त्यांचे येणे-जाणे, वारंवार भेटणे, सणांच्या वेळी सुख-दुःखात सहभागी होणे, हे सर्व चालू राहिले पाहिजे. (डॉ. मोहनजी भागवत साक्षात्कार : १०० वर्ष की संघ यात्रा - नए क्षितिज, सुरुचि प्रकाशन, पृष्ठ ४८)

संघकार्याचा हा शतकभराचा प्रवास चार प्रमुख टप्प्यांत पार पडला आहे. पहिला टप्पा संघाच्या स्थापनेपासून ते भारताच्या स्वातंत्र्यापर्यंतचा मानला जातो. ज्या दरम्यान स्वयंसेवकांनी वैयक्तिक पातळीवर चालू असलेल्या स्वातंत्र्य चळवळीत, समाजसेवेत आणि समाज परिवर्तनात भाग घेतला, परंतु एक संघ म्हणून त्यांचे संपूर्ण लक्ष संघटनेवर केंद्रित होते.

चौथा टप्पा

हा संघ कार्याचा चौथा टप्पा सुरू आहे, ज्यामध्ये प्रत्येक स्वयंसेवक आपल्या आवडीनुसार आणि क्षमतेनुसार समाज परिवर्तनासाठी सक्रिय होतो. डॉ. हेडगेवार म्हणाले होते, ‘संघ कार्य केवळ शाखांपुरते मर्यादित नाही; संपूर्ण हिंदू समाज हेच त्यांचे कार्यक्षेत्र आहे.’

पुरुषांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी शाखा हे केंद्रबिंदू आहेत, तर राष्ट्र सेविका समिती महिलांसाठी तेच कार्य करते. स्वयंसेवक, महिला आणि पुरुष हे सेवा, संपर्क आणि प्रसिद्धी विभागांसह धार्मिक जागृती, ग्रामविकास, कुटुंब प्रबोधन, समसरता, गोसंरक्षण आणि पर्यावरण यांसारख्या ३२ हून अधिक क्षेत्रांमध्ये एकत्रितपणे सक्रिय आहेत.

 

संघाचा अनुभव आहे की, समाज परिवर्तनाचे महान कार्य केवळ काही व्यक्तींच्या मदतीने नव्हे, तर संपूर्ण समाजाच्या सामर्थ्यानेच शक्य आहे. म्हणूनच, येत्या काही वर्षांसाठी संघाने समाज परिवर्तनाची संकल्पना पंच परिवर्तन म्हणून समग्रपणे मांडली आहे.

सामाजिक समरसता : समरसता हे हिंदू समाजाचे नैसर्गिक वैशिष्ट्य राहिले आहे. तथापि, कालांतराने जातीयवाद, भेदभाव आणि अस्पृश्यता यांसारख्या विकृती निर्माण झाल्या. ज्यामुळे समाजातील काही घटकांना अन्याय आणि अपमानाला सामोरे जावे लागले. आज ही वाईट प्रथा अस्वीकार्ह आहे आणि तिचे निर्मूलन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. संघ आग्रह करतो की, समाजातील प्रत्येक जण समान आहे या भावनेने सर्वांना एकत्र करून ऐक्य प्रस्थापित केले पाहिजे.

पर्यावरण संरक्षण : मानवी जीवन पंचमहाभूतांवर (पृथ्वी, पाणी, वायू, अग्नी आणि आकाश) आधारित आहे. या घटकांच्या असंतुलनामुळे आजची पर्यावरणीय आव्हाने निर्माण झाली आहेत. भारतीय परंपरेतील वृक्ष, वनस्पती आणि निसर्गाप्रति आदराची भावना हाच पर्यावरण संरक्षणाचा खरा पाया आहे. जलसंधारण, वृक्षारोपण, स्वच्छता आणि ऊर्जा संवर्धन ही प्रत्येक नागरिकाची कर्तव्ये आहेत.

कुटुंब प्रबोधन : कुटुंब हे समाजातील सर्वांत लहान पण सर्वांत प्रभावी एकक आहे. ऋग्वेद आणि अथर्ववेदात कुटुंबाला सुख आणि समृद्धीचे केंद्र म्हटले आहे. कुटुंबात हिंदू जीवनशैली, मूल्ये आणि कर्तव्ये जोपासल्याने आपण वसुधैव कुटुंबकम ही भावना जिवंत ठेवतो. संघाचा विश्वास आहे की केवळ एक निरोगी कुटुंबच एक निरोगी समाज आणि एक मजबूत राष्ट्र घडवू शकते.

स्व-आधारित जीवन : परकीय गुलामगिरीतून स्वतःला मुक्त करण्यासाठी आपली स्वतःची भाषा, वस्त्रे, संस्कृती आणि स्वदेशी उद्योगांवर भर देणे आवश्यक आहे. आत्मनिर्भरतेचा अर्थ जगापासून अलिप्त राहणे नव्हे, तर आत्मसन्मानाने व्यापार आणि उत्पादन करणे हा आहे. संरक्षण, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान या क्षेत्रांतील आत्मनिर्भर भारत- जसे की डीआरडीओ, इस्रो, परम सुपरकॉम्प्युटर आणि कोविड लस यांची उदाहरणे हे आत्मनिर्भर जीवनासाठी प्रेरणादायी आहेत. स्थानिक आणि कुटीर उद्योगांना प्रोत्साहन देऊन आपण रोजगार आणि आत्मनिर्भरता दोन्ही वाढवली पाहिजे.

नागरी कर्तव्ये : संविधान आपल्याला हक्क देते, पण त्याचबरोबर मूलभूत कर्तव्यांचीही शिकवण देते. देशभक्ती केवळ महत्त्वाच्या प्रसंगीच नव्हे, तर दैनंदिन वर्तनातूनही प्रतिबिंबित झाली पाहिजे. पाणी आणि विजेची बचत, इंधनाचा विवेकपूर्ण वापर, शिस्त, प्रामाणिकपणा आणि सौजन्य हीदेखील राष्ट्रीय सेवाच आहे. सुजाण आणि जबाबदार नागरिक हे कोणत्याही देशाच्या आंतरिक सामर्थ्याचा आणि शाश्वत विकासाचा पाया असतात.