अरे दादा..गड आला पण सिंह गेला रे …!

Tanaji Malusare, “गड आला, पण सिंह गेला!” हे शब्द उच्चारताना छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मनातील वेदना, अभिमान आणि स्वराज्यनिष्ठेची भावना एकाच वेळी प्रकट झाली होती. सिंहगडाच्या लढाईत स्वराज्यासाठी प्राणांची आहुती देणाऱ्या सुभेदार तानाजी मालुसरे यांच्या बलिदानाची आठवण करून देणारी त्यांची पुण्यतिथी हा मराठा इतिहासातील अत्यंत भावनिक आणि प्रेरणादायी दिवस मानला जातो. ४ फेब्रुवारी हा दिवस भारतीय आणि जागतिक इतिहासात अनेक महत्त्वपूर्ण घटनांसाठी ओळखला जात असला, तरी स्वराज्याच्या इतिहासात या दिवशी घडलेली घटना प्रत्येक मराठी मनाला आजही अभिमान आणि हळहळ एकाच वेळी देऊन जाते.

 

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यनिर्मितीच्या महान कार्यात असंख्य मावळ्यांनी आपले सर्वस्व अर्पण केले. या तेजस्वी परंपरेतील एक अतुलनीय नाव म्हणजे सुभेदार तानाजी मालुसरे. ते केवळ पराक्रमी योद्धे नव्हते, तर महाराजांचे बालमित्र, विश्वासू सरदार आणि स्वराज्याचे खरे आधारस्तंभ होते. मावळ प्रदेशातील मालुसरे घराण्यात जन्मलेले तानाजी लहानपणापासूनच धाडसी, कर्तव्यनिष्ठ आणि युद्धकलेत निष्णात होते. शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याच्या स्वप्नाशी त्यांचे आयुष्य अतूटपणे जोडले गेले होते.

 

 

कोंढाणा किल्ला, जोT anaji Malusare,  आज सिंहगड म्हणून ओळखला जातो, हा स्वराज्यासाठी अत्यंत मोक्याचा किल्ला होता. पुण्याच्या आसपासचा हा किल्ला मुघलांच्या ताब्यात गेल्यामुळे स्वराज्याच्या सुरक्षिततेला गंभीर धोका निर्माण झाला होता. हा किल्ला परत मिळवणे महाराजांसाठी अनिवार्य होते. याच काळात तानाजी मालुसरे यांच्या घरात आनंदाचे वातावरण होते. त्यांच्या मुलाचे लग्न ठरले होते आणि तयारी जोरात सुरू होती. मात्र वैयक्तिक आनंदापेक्षा स्वराज्याचे कर्तव्य मोठे मानणाऱ्या तानाजींनी क्षणाचाही विचार न करता कोंढाण्याची मोहीम स्वीकारली. “आधी लगीन कोंढाण्याचे, मग लगीन रायबाचे” असे म्हणत त्यांनी स्वराज्यनिष्ठेचा सर्वोच्च आदर्श घालून दिला.

 

 

कोंढाण्याची मोहीम अत्यंत कठीण आणि जीवावर बेतणारी होती. किल्ल्यावर मुघल सरदार उदयभान राठोड तैनात होता आणि कडेकोट तटबंदीमुळे थेट हल्ला करणे अशक्यप्राय मानले जात होते. तरीही तानाजी मालुसरे यांनी अशक्यालाच आव्हान देण्याचा निर्धार केला. रात्रीच्या अंधारात अवघ्या पाचशे मावळ्यांसह त्यांनी किल्ल्याच्या दुर्गम कड्यावरून चढाई करण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. गोरपडाच्या साहाय्याने कडा चढल्याची कथा आजही लोकस्मृतीत जिवंत आहे. ही आख्यायिका खरी असो वा प्रतीकात्मक, पण त्या मोहिमेतील धैर्य, नियोजन आणि नेतृत्व यांचे प्रतीक म्हणून ती कायम स्मरणात राहिली आहे.

 

 

सिंहगडावर पोहोचल्यानंतर मराठे आणि मुघल सैन्य यांच्यात भीषण युद्धास सुरुवात झाली. रणभूमीवर तलवारींचे घणाघाती प्रहार, रणघोषांची गर्जना आणि प्राणपणाची झुंज पाहायला मिळाली. तानाजी मालुसरे स्वतः आघाडीवर उभे राहून लढत होते. उदयभान राठोड याच्याशी झालेल्या थेट द्वंद्वयुद्धात त्यांनी अपार शौर्य दाखवले; मात्र या अतीतटीच्या लढाईत ते गंभीर जखमी झाले आणि अखेरीस त्यांनी वीरमरण पत्करले. त्यांच्या मृत्यूनंतरही मावळ्यांचे धैर्य ढळले नाही. आपल्या सेनापतीच्या बलिदानाने प्रेरित होऊन त्यांनी लढाई सुरूच ठेवली आणि अखेर किल्ला जिंकून स्वराज्याचा भगवा सिंहगडावर पुन्हा फडकवला.

तानाजी मालुसरे यांच्या वीरमरणाची बातमी जेव्हा छत्रपती शिवाजी महाराजांपर्यंत पोहोचली, तेव्हा विजयाचा आनंद क्षणार्धात शोकात बदलला. त्या क्षणी महाराजांच्या तोंडून निघालेले “गड आला, पण सिंह गेला” हे शब्द इतिहासात अजरामर झाले. या एका वाक्यात स्वराज्याला मिळालेल्या विजयाचा अभिमान आणि एका अमूल्य वीराच्या जाण्याची तीव्र वेदना दोन्ही सामावलेल्या आहेत. तानाजी मालुसरे हे केवळ एक योद्धा नव्हते, तर स्वराज्याच्या लढ्याचा आत्मा होते, हे या उद्गारांतून स्पष्ट होते.

आज सुभेदार तानाजी Tanaji Malusare, मालुसरे यांची पुण्यतिथी साजरी करताना केवळ त्यांच्या पराक्रमाची आठवण करून देणे पुरेसे नाही, तर त्यांच्या जीवनमूल्यांवर चिंतन करणेही तितकेच आवश्यक आहे. कर्तव्य, निष्ठा, त्याग आणि मातृभूमीप्रती असलेली निस्सीम श्रद्धा यांचा आदर्श त्यांनी आपल्या आयुष्यातून दिला. वैयक्तिक सुख-दुःख बाजूला ठेवून राष्ट्र आणि समाजासाठी उभे राहणे म्हणजे काय, याचे सर्वोत्तम उदाहरण म्हणजे तानाजी मालुसरे.आजच्या काळात, जिथे स्वार्थ आणि सोयीस्कर मार्गांना प्राधान्य दिले जाते, तिथे तानाजींचे बलिदान आपल्याला मूल्यनिष्ठ आणि जबाबदार जीवनाची दिशा दाखवते. सिंहगडावर उभी असलेली त्यांची समाधी आजही त्यांच्या शौर्याची साक्ष देते. त्या कड्यांकडे पाहताना प्रत्येक मराठी मन अभिमानाने भरून येते आणि डोळे नकळत पाणावतात.सुभेदार तानाजी मालुसरे यांचे बलिदान कालातीत आहे. त्यांच्या पुण्यतिथीच्या निमित्ताने त्यांच्या अमर स्मृतींना वंदन करताना, स्वराज्याच्या त्या तेजस्वी परंपरेला जपण्याचा आणि पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्याचा संकल्प करणे हीच त्यांना वाहिलेली खरी श्रद्धांजली ठरेल.