तेल-वायूनंतर आता पाण्यावरही संकट; हल्ले झाले तर आखाती देशांवर पाणी टंचाईचा धोका

iran-israel-russia-war इराण आणि अमेरिका-इस्रायल यांच्यात सुरू असलेल्या संघर्षामुळे आता आणखी एका गंभीर संकटाची भीती व्यक्त केली जात आहे. तेल आणि वायू या मुद्द्यांबरोबरच आता पाण्याचा प्रश्नही या युद्धात मोठा धोका ठरू शकतो, अशी तज्ज्ञांची चिंता आहे. आखाती प्रदेशातील अनेक देश पिण्याच्या पाण्यासाठी समुद्राच्या पाण्याचे शुद्धीकरण करणाऱ्या प्रकल्पांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहेत. हे प्रकल्प क्षेपणास्त्र किंवा ड्रोन हल्ल्यांच्या कक्षेत येत असल्याने परिस्थिती अधिक गंभीर होऊ शकते.

 

 

बहरीनने असा आरोप केला आहे की इराणने अशाच एका पाणी शुद्धीकरण प्रकल्पाला लक्ष्य केले. पर्शियन आखाताच्या किनाऱ्यावर अशा शेकडो प्रकल्पांची उभारणी करण्यात आली आहे. समुद्राच्या पाण्यातील मीठ वेगळे करून पिण्यायोग्य पाणी तयार करण्याची व्यवस्था या प्रकल्पांद्वारे केली जाते. जर या यंत्रणांना मोठे नुकसान झाले, तर आखाती भागातील अनेक महत्त्वाच्या शहरांमध्ये पाण्याची भीषण टंचाई निर्माण होऊ शकते. आखाती देशांच्या पाण्याच्या गरजांमध्ये या तंत्रज्ञानाचा मोठा वाटा आहे. iran-israel-russia-war कुवेतमध्ये पिण्याच्या पाण्यापैकी सुमारे नव्वद टक्के पाणी या प्रक्रियेतून मिळते. ओमानमध्ये हा आकडा सुमारे छ्याऐंशी टक्के आहे, तर सौदी अरेबियामध्ये सुमारे सत्तर टक्के पाणी समुद्राचे शुद्धीकरण करून तयार केले जाते. मध्यपूर्वेबाहेरील देशांमध्ये या संघर्षाचा परिणाम मुख्यतः तेलाच्या किमतींवर होईल, अशी चिंता व्यक्त केली जात असली तरी तज्ज्ञांच्या मते आखाती देशांसाठी खरा धोका पाण्याच्या पायाभूत सुविधांवर होणाऱ्या हल्ल्यांमुळे निर्माण होऊ शकतो. कारण हा प्रदेश जगातील सुमारे एक तृतीयांश कच्च्या तेलाची निर्यात करतो, पण त्याच वेळी पिण्याच्या पाण्यासाठी समुद्राच्या पाण्यावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे.

फेब्रुवारीच्या अखेरीस अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर हल्ले केल्यानंतर या संघर्षाची तीव्रता वाढली. iran-israel-russia-war त्यानंतर अनेक महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधांच्या आसपास हल्ल्यांच्या घटना घडल्या आहेत. मार्चच्या सुरुवातीला इराणकडून दुबईतील जेबेल अली बंदर परिसराला लक्ष्य करण्यात आले. हा परिसर दुबईला पिण्याचे पाणी पुरवणाऱ्या जगातील मोठ्या पाणी शुद्धीकरण प्रकल्पांपैकी एका प्रकल्पाच्या अगदी जवळ आहे. संयुक्त अरब अमिरातीतील फुजैराह येथील वीज व जल प्रकल्प परिसरात तसेच कुवेतमधील दोहा पश्चिम भागातील पाणी प्रकल्पाजवळही काही प्रमाणात नुकसान झाल्याच्या घटना समोर आल्या आहेत. मात्र इराणने जाणीवपूर्वक पाणी प्रकल्पांवर हल्ला केला याचा ठोस पुरावा अद्याप उपलब्ध झालेला नाही, असे तज्ज्ञांचे मत आहे. अनेक पाणी शुद्धीकरण प्रकल्प वीज प्रकल्पांशी जोडलेले असल्याने वीज पुरवठ्यावर हल्ला झाल्यास पाणी तयार करण्याची संपूर्ण व्यवस्था ठप्प होऊ शकते. तज्ज्ञांच्या मते जर या जल प्रकल्पांना जाणूनबुजून लक्ष्य केले गेले, तर आखाती देशांनाही या युद्धात थेट उतरावे लागू शकते.

जल व्यवस्थापन क्षेत्रातील तज्ज्ञ एड कुलिनेन यांच्या मते अशा प्रकल्पांची कार्यप्रणाली अनेक घटकांवर अवलंबून असते. पाणी घेण्याची व्यवस्था, प्रक्रिया करणारी साधने आणि ऊर्जा पुरवठा यापैकी कोणत्याही घटकाचे नुकसान झाले तरी संपूर्ण प्रणाली बंद पडू शकते. अहवालांमध्ये असेही नमूद करण्यात आले आहे की सौदी अरेबियातील जुबैल येथील मोठ्या पाणी प्रकल्पाला किंवा त्याच्या पाईपलाईनला मोठे नुकसान झाले तर राजधानी रियाधमध्ये गंभीर परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. अशा परिस्थितीत एका आठवड्याच्या आत शहर रिकामे करण्याची वेळ येऊ शकते, असा इशारा एका जुन्या अमेरिकन राजनैतिक कागदपत्रात देण्यात आला होता.