स्मार्टफोन: खिशातला मूक मारेकरी!

Smartphone आजच्या भारताचा आरोग्य अहवाल खूपच चिंताजनक आहे. मधुमेह ही एक चिंतेची बाब आहे, उच्च रक्तदाब, हृदयविकार, थायरॉईड, संधिवात आणि पक्षाघात हे चिंतेचे विषय आहेत. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, आता आजार वयामुळे नव्हे, तर जीवनशैलीमुळे लोकांना होत आहेत. सुमारे १० वर्षांपूर्वी, १६-१७% लोकांमध्ये हृदयरोग आढळत होता. २०२५ पर्यंत, मधुमेह, थायरॉईड आणि लठ्ठपणा यांसारख्या चयापचय आणि अंतःस्रावी ग्रंथींच्या समस्यांचे प्रमाण १५% वरून २४% पेक्षा जास्त वाढले आहे.

 

 

देशात संसर्गाचे प्रमाण कमी होत असले तरी, जीवनशैलीशी संबंधित आजार झपाट्याने वाढत आहेत आणि हा धोका ४० वर्षांनंतर अधिक स्पष्ट होतो. पण प्रश्न असा आहे की: जीवनशैली कोण खराब करत आहे? याचे उत्तर आपल्या खिशातील स्मार्टफोनमध्ये दडलेले आहे! एका अहवालानुसार, २०२४ पर्यंत भारतीय एकत्रितपणे १.१ ट्रिलियन तास, म्हणजेच "एक लाख दहा हजार कोटी तास" स्क्रीनकडे बघण्यात घालवतील. Smartphone याचा अर्थ असा की, सरासरी प्रत्येक व्यक्ती दिवसातून ५ तास आपल्या फोनवर घालवते आणि त्यापैकी सुमारे ७०% वेळ सोशल मीडिया, गेमिंग आणि शॉर्ट व्हिडिओ पाहण्यात जातो.

 

यामुळेच लोकांची झोप, मेंदू, आतड्यांचे आरोग्य आणि हार्मोनल प्रणाली झपाट्याने खालावत आहे. रात्री स्क्रीनमधून निघणारा निळा प्रकाश शरीरातील दाहक घटकांना (inflammatory markers) सक्रिय करतो. Smartphone आणि अपुरी झोप, सतत स्क्रोलिंगसोबत मिळून, मेंदूला अतिउत्तेजित करते, आणि नोटिफिकेशन्समुळे डोपामाइनचे व्यसन लागते. परिणामी, अगदी छोट्या-छोट्या आनंदासाठीसुद्धा मेंदूला हळूहळू अधिक उत्तेजनाची गरज भासू लागते.

 

हे प्रकरण इथेच संपत नाही; स्मार्टफोनच्या व्यसनामुळे आतड्यांमधील मायक्रोबायोममध्येही (gut microbiome) व्यत्यय येतो. आतड्यांचे आरोग्य बिघडल्यास सेरोटोनिनची (serotonin) निर्मिती होते, ज्यामुळे मन उदास होते आणि तणावाची पातळी वाढते. कल्पना करा, फोन एक असे चक्र सुरू करतो ज्यात झोप, आतडे आणि मेंदू हे सर्व एकमेकांत गुंतलेले आहेत. Smartphone त्यामुळे, आजचा प्रश्न फोन सोडण्याचा नाही, तर स्क्रीन टाइम नियंत्रित करण्याचा आहे, जेणेकरून शरीराला पुन्हा योग्य लयीत आणता येईल. कारण स्मार्टफोन ही साधने आहेत, जीवनरेखा नाहीत. स्क्रीन टाइमवर नियंत्रण न ठेवल्यास, वय केवळ चेहऱ्यावरच नाही तर हृदय, मेंदू, आतडे आणि संपूर्ण शरीरावर दिसू लागते.

 

 

 

स्मार्टफोनमधून निघणारा निळा प्रकाश (ब्लू लाईट) झोपेत व्यत्यय आणण्याचे सर्वात मोठे कारण आहे. निळा प्रकाश आपल्या मेंदूला संकेत देतो की अजून दिवस आहे. Smartphone यामुळे मेलाटोनिनच्या निर्मितीला प्रतिबंध होतो. रात्री उशिरापर्यंत फोन वापरल्याने आपल्या शरीराचे अंतर्गत जैविक घड्याळ विस्कळीत होते, ज्यामुळे गाढ झोप लागत नाही.

 

स्मार्टफोनचा सर्वात मोठा परिणाम मेंदूवर होतो. सोशल मीडिया नोटिफिकेशन्स आणि 'लाईक्स'मुळे मेंदूत डोपामाइन स्रवते. हे एका व्यसनासारखे काम करते, Smartphone ज्यामुळे एकाग्रता कमी होते आणि अस्वस्थता वाढते.

 

 

हे आश्चर्यकारक वाटू शकते, परंतु फोन आणि पोट यांचा खूप जवळचा संबंध आहे. जेवताना फोनकडे पाहिल्यामुळे आपण अन्न व्यवस्थित चावू शकत नाही आणि जास्त खातो, ज्यामुळे अपचन आणि वजन वाढते. Smartphone तणाव आणि चिंता यांचा आपल्या आतड्यांतील सूक्ष्मजीवांवर थेट परिणाम होतो, ज्यामुळे गॅस आणि पोट फुगण्यासारख्या समस्या उद्भवू शकतात.