उत्तर कोरियात महिला उत्तराधिकारी?

successor in north korea उत्तर कोरियातील सत्ताकेंद्राच्या आत चालणाऱ्या सूक्ष्म संकेतांची भाषा समजून घ्यायची असेल तर केवळ अधिकृत घोषणा किंवा धोरणे पाहून चालत नाही तर प्रतीके, प्रतिमा आणि सार्वजनिक उपस्थिती यांचे बारकाईने विश्लेषण करावे लागते. किम जोंग ऊन यांची मुलगी किम जू ए ची अलिकडील काळातील सार्वजनिक उपस्थिती आणि पोशाखावरून उभ्या राहिलेल्या चर्चेचा संदर्भ याच चौकटीत समजून घ्यावा लागतो. वरकरणी हा विषय ‘फॅशन’शी संबंधित वाटू शकतो; मात्र प्रत्यक्षात तो सत्तेच्या वारशाशी आणि राजकीय संदेशवहनाशी जोडलेला आहे. उत्तर कोरियात पाश्चिमात्य संस्कृतीविषयी कठोर निर्बंध आहेत. 2020 मध्ये लागू करण्यात आलेल्या ‘रिअ‍ॅक्शनरी आयडियोलॉजी अँड कल्चर रिजेक्शन अ‍ॅक्ट’अंतर्गत विदेशी पोशाख, शैली आणि सांस्कृतिक प्रभावांवर मर्यादा घालण्यात आल्या आहेत. अशा परिस्थितीत किम जू ए वारंवार लेदर जॅकेट, लक्झरी ब्रँडचे कपडे किंवा पाश्चिमात्य हेअरस्टाईलमध्ये दिसणे ही साधी बाब राहात नाही. उलट, ती एक राजकीय ‘संकेत-भाषा’ बनते. सामान्य नागरिकांसाठी निषिद्ध असलेले सत्ताधारी कुटुंबातील सदस्य खुलेपणाने वापरत असतील, तर त्यातून विशेषाधिकार आणि वेगळेपणाचा संदेश स्पष्टपणे दिला जातो. 2013 मध्ये जन्मलेली किम जू ए प्रथमच 2022 मध्ये सार्वजनिकरीत्या दिसली, तेव्हा ती आपल्या वडिलांसोबत आंतरखंडीय क्षेपणास्त्रासमोर फिरताना दिसली होती. ही उपस्थिती केवळ कौटुंबिक क्षण नव्हती, तर ती एक नियोजित राजकीय दृश्यरचना होती. किमला लहान वयातच अशा महत्त्वाच्या क्षणांमध्ये पुढे आणणे, हे तिच्या संभाव्य उत्तराधिकारी म्हणून तयार होण्याच्या प्रक्रियेचा भाग मानले जाते.

 

 

 

 

अलिकडच्या काळात या मुलीच्या पोशाखात आणि वावरात दिसणारा आत्मविश्वास, हे या प्रक्रियेचे पुढचे पाऊल आहे. विशेष म्हणजे तिच्या कपड्यांमध्ये दिसणारे लक्झरी ब्रँड्स हे केवळ फॅशन निवड नसून सत्तेचे आणि प्रतिष्ठेचे प्रतीक आहेत. साधारण उत्तर कोरियन नागरिकांसाठी असे कपडे उपलब्ध नाहीत. किंबहुना, त्यांची कल्पनाही करणे कठीण आहे. त्यामुळे किम जू एचा प्रत्येक पोशाख तिच्या ‘अलिप्त’ सामाजिक स्थानाचा पुनरुच्चार करतो. या संदर्भात तिची आई री सोल जू हिची भूमिका महत्त्वाची ठरते. री सोल जू स्वतः पाश्चिमात्य शैलीतील कपड्यांसाठी ओळखली जाते आणि तिच्या माध्यमातून उत्तर कोरियामध्ये ‘एलिट फॅशन’ची एक वेगळी प्रतिमा तयार करण्यात आली आहे. किम जू एला तशाच प्रकारच्या पोशाखात सादर करणे, हे केवळ आई-मुलीच्या नात्यापुरते मर्यादित नाही, तर सत्तेच्या सातत्याचा आणि प्रतिमानिर्मितीचा भाग आहे. उत्तर कोरियाच्या राजकारणात ‘इमेज रिप्लिकेशन’ म्हणजेच प्रतिमेची पुनरावृत्ती ही जुनी आणि प्रभावी पद्धत आहे. पूर्वसुरींच्या प्रतिमेचे अनुकरण करून किम जोंग ऊन यांनी आपल्या नेतृत्वाच्या सुरुवातीच्या काळात जनमानसात आपली ओळख निर्माण केली होती. त्याच धर्तीवर किम जू एला विशिष्ट पोशाख, शैली आणि सार्वजनिक उपस्थितीद्वारे सादर केले जात आहे. यामुळे जनतेच्या मनात तिची प्रतिमा हळूहळू ‘सत्तेची नैसर्गिक वारस’ म्हणून तयार केली जात आहे.

 

या सर्व प्रक्रियेमध्ये ‘वर्कर्स पार्टी ऑफ कोरिया’ च्या प्रचार यंत्रणेची भूमिका महत्त्वाची आहे. किम जू एला सामान्य नागरिकांपासून वेगळे, विशेष आणि प्रभावशाली दाखवणे हे या यंत्रणेचे उद्दिष्ट असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. लेदर जॅकेट, फर कोट किंवा महागडे पोशाख हे केवळ कपडे नसून सत्तेचे दृश्यमान प्रतीक आहेत. तथापि, या चित्राचा आणखी एक पैलूही आहे. उत्तर कोरियामध्ये पाश्चिमात्य संस्कृतीवर बंदी असली, तरी प्रत्यक्षात बाह्य प्रभाव पूर्णपणे थांबवणे शक्य झालेले नाही. परदेशात काम करणारे कामगार, तस्करीच्या मार्गाने येणारी उत्पादने आणि डिजिटल माध्यमांमुळे लोकांमध्ये विदेशी ब्रँड्स आणि फॅशनची माहिती वाढत आहे. या पृष्ठभूमीवर किम जू एचा ‘स्टाईल आयकॉन’ म्हणून उदय होणे राजकीयच नव्हे, तर सामाजिक बदलाचेही द्योतक ठरू शकते; मात्र या सर्व चर्चेचा केंद्रबिंदू एकच आहे- सत्ता. उत्तर कोरियामध्ये फॅशन ही वैयक्तिक अभिव्यक्ती नसून सत्तेचे आणि नियंत्रणाचे साधन आहे. किम जू एचे कपडे, तिची सार्वजनिक उपस्थिती आणि तिच्याभोवती तयार होणारी प्रतिमा हे सर्व एकत्रितपणे पाहिल्यास भविष्यातील नेतृत्वाची पायाभरणी असल्याचे स्पष्ट होते. किम जू एच्या फॅशनकडे केवळ ‘पाश्चिमात्य प्रभाव’ किंवा ‘किशोरवयीन बंडखोरी’ म्हणून पाहणे हा मोठा गैरसमज ठरेल. ती एक काळजीपूर्वक आखलेली रणनीती आहे. त्यात प्रतिमा, सत्ता आणि वारसा यांचे सूक्ष्म मिश्रण दिसते. उत्तर कोरियाच्या बंदिस्त व्यवस्थेमध्येही बदलाचे संकेत कसे उमटतात, याचे हे एक प्रभावी उदाहरण म्हणता येईल.

 

उत्तर कोरियामधील सत्ताकारणाची रचना केवळ राजकीय व्यवस्थेपुरती मर्यादित नाही, तर प्रतीक, प्रतिमा आणि नियंत्रित कथानक यांच्या सूक्ष्म गुंफणीतून उभी राहते. अशा व्यवस्थेत एखाद्या व्यक्तीची सार्वजनिक उपस्थिती, तिचे हावभाव, तिचा पोशाख या सर्व गोष्टींना स्वतंत्र अर्थ प्राप्त होतो. वरकरणी हा विषय ‘फॅशन’चा वाटत असला, तरी प्रत्यक्षात सत्तेच्या सातत्याचा, उत्तराधिकाराच्या राजकारणाचा आणि राज्य-नियंत्रित प्रतिमानिर्मितीचा भाग आहे. उत्तर कोरिया ही अशी व्यवस्था आहे, जिथे पाश्चिमात्य संस्कृती अधिकृतरीत्या ‘विघातक’ मानली जाते. 2020 मध्ये लागू करण्यात आलेल्या ‘रिअ‍ॅक्शनरी आयडियॉलॉजी अँड कल्चर रिजेक्शन अ‍ॅक्ट’अंतर्गत विदेशी कपडे, चित्रपट, संगीत आणि जीवनशैलीवर कठोर निर्बंध लादले गेले.successor in north korea सामान्य नागरिकांसाठी जीन्स, लेदर जॅकेट किंवा लक्झरी ब्रँड्सचे कपडे केवळ दुमिर्ळच नाहीत, तर अनेकदा बेकायदेशीरही मानले जातात. अशा परिस्थितीत किम जू ए वारंवार लेदर जॅकेट, महागडे कोट किंवा पाश्चिमात्य शैलीतील पोशाख परिधान करताना दिसते, ही बाब स्वतःमध्येच एक ठळक राजकीय संदेश बनते. हा संदेश साधा आहे, तो म्हणजे सत्ता आणि सामान्य नागरिक यांच्यातील स्पष्ट भेद. सामान्यांसाठी निषिद्ध आहे, ते सत्ताधारी वर्गासाठी ‘विशेषाधिकार’ आहे. किम जू एच्या पोशाखातून हा विशेषाधिकार केवळ दिसत नाही, तर तो जाणीवपूर्वक अधोरेखित केला जातो. उदाहरणार्थ, फ्रेंच लक्झरी ब्रँड ख्रिश्चन डायर’च्या महागड्या जॅकेटमध्ये तिची उपस्थिती ही केवळ फॅशन निवड नसून एक प्रतीकात्मक घोषणा आहे.

 

सत्तेच्या केंद्रात असलेल्यांना वेगळे नियम असतात. किम जू एची शैली काही प्रमाणात अनुकरणीय ठरू शकते. तिच्या पोशाखाची नक्कल करण्याची इच्छा काही लोकांमध्ये निर्माण होत असल्याचे संकेतही दिसतात. हे राज्याच्या कठोर नियंत्रणाला एक सूक्ष्म आव्हान मानले जाऊ शकते; मात्र या सर्व प्रक्रियेत सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे ‘दुहेरी निकष’. सामान्य नागरिकांसाठी जे नियम कठोरपणे लागू केले जातात, तेच नियम सत्ताधारी वर्गासाठी शिथिल असतात. हा विरोधाभास केवळ सामाजिक असमानतेचे प्रतीक नाही, तर सत्तेच्या केंद्रीकरणाचेही द्योतक आहे. किम जू एचे कपडे या विरोधाभासाचे दृश्य रूप बनतात. उत्तर कोरियासारख्या बंदिस्त व्यवस्थेमध्ये बदलाचे संकेत उघडपणे दिसत नाहीत, तर अशा सूक्ष्म गोष्टींमधूनच प्रकट होतात. किम जू एच्या पोशाखातील पाश्चिमात्य छटा, तिची वाढती सार्वजनिक उपस्थिती आणि तिच्या भोवती उभा राहणारी ‘विशेषाधिकाराची आभा’ हे सर्व मिळून एक मोठी कथा सांगतात. ही कथा केवळ एका मुलीच्या फॅशनची नाही, तर सत्तेच्या सातत्याची, प्रतिमानिर्मितीची आणि भविष्यातील नेतृत्वाच्या तयारीची आहे.

 

(लेखक राज्यशास्त्राचे अभ्यासक आहेत.)