भूजल उपसा ठरतोय जागतिक बदलांचे कारण

groundwater extraction मानवाच्या वाढत्या पाणीवापरामुळे पृथ्वीच्या नैसर्गिक संतुलनावर परिणाम होत असल्याचे नवे वैज्ञानिक संशोधन सांगते. शेती, उद्योग आणि शहरांच्या गरजा भागवण्यासाठी जमिनीतील भूजलाचा मोठ्या प्रमाणावर उपसा करण्यात आला असून, त्यामुळे पृथ्वीवरील पाण्याच्या वितरणात लक्षणीय बदल झाल्याचे अभ्यासातून समोर आले आहे. १९९३ ते २०१० या कालावधीत सुमारे २,१५० गिगाटन इतके भूजल जमिनीतून काढले गेले आणि ते अखेरीस नद्या-नाल्यांमार्फत महासागरांमध्ये मिसळले गेले. या प्रचंड पाण्याच्या पुनर्वितरणामुळे समुद्रपातळीमध्येही काही प्रमाणात वाढ नोंदवली गेली आहे.

शास्त्रज्ञांच्या मते, पृथ्वी ही एका फिरणाऱ्या भिंगरीसारखी असून तिच्या वस्तुमानाचे वितरण बदलल्यास तिच्या फिरण्याच्या पद्धतीवर सूक्ष्म परिणाम होतो. भूजलाचा मोठा उपसा झाल्याने पृथ्वीवरील वजनाचे संतुलन बदलले आणि त्यामुळे तिच्या ध्रुवीय हालचालीत अत्यंत सूक्ष्म स्वरूपाचा बदल झाल्याचे निरीक्षण नोंदवले गेले आहे. या बदलाला काही अभ्यासांमध्ये पृथ्वीच्या अक्षात सुमारे ३१.५ इंच इतका स्थानिक सरकाव म्हणून वर्णन केले जाते, मात्र हा बदल पृथ्वीच्या एकूण संरचनेच्या तुलनेत अत्यंत सूक्ष्म मानला जातो.

 

 

 

 

 

या विषयावर सोल नॅशनल युनिव्हर्सिटीतील भूभौतिकशास्त्रज्ञ की-वेऑन सेओ आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी केलेल्या संशोधनाला महत्त्व दिले जाते. त्यांचा अभ्यास ‘जिओफिजिकल रिसर्च लेटर्स’मध्ये प्रकाशित झाला असून, उपग्रह माहिती आणि संगणकीय मॉडेलिंगच्या आधारे भूजलाच्या मोठ्या प्रमाणातील हालचालींचा पृथ्वीच्या फिरण्यावर होणारा परिणाम स्पष्ट करण्यात आला आहे. पुढील काळात ‘जर्नल ऑफ जिओडेसी’ आणि ‘नेचर’सारख्या प्रतिष्ठित नियतकालिकांतील अभ्यासांनीही भूजल, हिमनद्या आणि बर्फाच्या चादरीतील बदलांचा पृथ्वीच्या ध्रुवीय हालचालींवर परिणाम होत असल्याचे अधोरेखित केले आहे.

पृथ्वीच्या या सूक्ष्म हालचालींमागील भौतिकशास्त्र समजावून सांगताना शास्त्रज्ञ भिंगरीच्या उदाहरणाचा आधार घेतात. भिंगरीच्या एका बाजूला अतिरिक्त वजन लावले, तर तिचा समतोल बिघडतो आणि ती डगमगू लागते. त्याचप्रमाणे पृथ्वीवर वस्तुमानाचे असमान पुनर्वितरण झाल्यास तिच्या फिरण्याच्या अक्षात सूक्ष्म बदल होऊ शकतात. भूजल हा अत्यंत मोठ्या प्रमाणातील आणि वजनदार घटक असल्याने त्याचा परिणाम जागतिक पातळीवर जाणवतो.

 

या संशोधनानुसार, मानवी क्रियेमुळे जमिनीतील पाणी महासागरांमध्ये पोहोचल्याने समुद्रपातळी सुमारे ०.२४ इंच म्हणजेच ६.२४ मिलिमीटरने वाढली असल्याचे अंदाज आहेत. ही वाढ जरी लहान वाटत असली तरी किनारपट्टीवरील परिसंस्थांसाठी आणि दीर्घकालीन हवामान बदलाच्या दृष्टीने ती महत्त्वाची मानली जाते. विशेषतः पश्चिम उत्तर अमेरिका आणि वायव्य भारतासारख्या प्रदेशांमध्ये सिंचनासाठी होणारा मोठा भूजल उपसा या बदलात महत्त्वाची भूमिका बजावतो असे संशोधन सांगते. भारतातील पंजाब, हरियाणा आणि पश्चिम उत्तर प्रदेश या कृषिप्रधान भागांमध्ये वाढत्या पाणीवापरामुळे स्थानिक भूजल पातळी घटत असून त्याचे परिणाम व्यापक स्तरावर दिसत आहेत.

२०२६ मधील काही प्रगत अभ्यासांनी अधिक सखोल विश्लेषण सादर केले असून, त्यात हिमवृष्टीतील बदल, ग्रीनलँडच्या बर्फाच्या चादरीचे वितळणे आणि धरणांमधील पाणी साठवण यांचाही पृथ्वीच्या जलसंतुलनावर परिणाम होत असल्याचे नमूद केले आहे. नवीन मॉडेल्स आणि उपग्रह-आधारित पुनर्रचना प्रणालींमुळे मागील काही दशकांतील जलसाठ्याच्या बदलांचे अधिक अचूक चित्र समोर येत आहे.

 

या सर्व बदलांचा परिणाम केवळ अवकाशीय किंवा वैज्ञानिक निरीक्षणांपुरता मर्यादित नसून तो मानवी जीवनावरही जाणवू लागला आहे. अनेक भागांमध्ये भू-अवनमन म्हणजेच जमिनीचे खचणे ही गंभीर समस्या निर्माण झाली आहे. यामुळे इमारती, रस्ते आणि पायाभूत सुविधा धोक्यात येत असून किनारपट्टीवरील प्रदेशांमध्ये परिस्थिती अधिक संवेदनशील बनत आहे. काही अभ्यासांनुसार, नदीमुख प्रदेशांमध्ये भू-अवनमनाचा धोका समुद्रपातळी वाढीपेक्षाही गंभीर ठरत आहे.

यासोबतच, भूजल पातळी घटल्याने गोड्या पाण्याच्या स्रोतांमध्ये खारट पाणी शिरण्याची प्रक्रिया वाढत आहे, ज्यामुळे पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न अधिक तीव्र होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.groundwater extraction शेती आणि मानवी वापरासाठी उपलब्ध पाण्यावर याचा थेट परिणाम होत आहे.

 

तथापि, या परिस्थितीत काही सकारात्मक निष्कर्षही संशोधनातून समोर आले आहेत. योग्य जलव्यवस्थापन, कृत्रिम पुनर्भरण, पुनर्वापर केलेल्या पाण्याचा वापर आणि कडक धोरणे यामुळे काही प्रदेशांमध्ये भूजल पातळी सुधारल्याचे आढळले आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, योग्य नियोजन आणि स्थानिक गरजांनुसार उपाययोजना केल्यास भूजल स्रोतांचे पुनरुज्जीवन शक्य आहे. मात्र हे उपाय सर्व प्रदेशांसाठी समान रीतीने लागू होऊ शकत नाहीत, त्यामुळे प्रत्येक भागासाठी स्वतंत्र आणि शाश्वत जलव्यवस्थापन धोरण आवश्यक ठरते.

 

एकूणच, मानवाच्या पाणीवापराच्या सवयी आणि नैसर्गिक जलचक्र यांच्यातील संतुलन बिघडल्याचे हे संकेत आहेत. भविष्यात पृथ्वीचे पर्यावरणीय संतुलन टिकवण्यासाठी पाण्याचा सुयोग्य आणि जबाबदार वापर हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक ठरणार आहे.