अर्धशिशी : कारणे, लक्षणे, आहार आणि काळजी घेण्याचे उपाय

migraine अर्धशिशी म्हणजेच मायग्रेन हा डोकेदुखीचा एक विशिष्ट प्रकार असून, यामध्ये डोक्याच्या एका बाजूला तीव्र वेदना जाणवतात. मेंदूतील रक्तप्रवाहातील बदल, मज्जातंतूंमधील संवेदनशीलता आणि शरीरातील काही रासायनिक बदल यामुळे हा त्रास उद्भवू शकतो. काही संशोधनांनुसार मेंदूमधील सीजीआरपी (CGRP) या पेप्टाइडशी मायग्रेनचा संबंध असल्याचे आढळून आले आहे.

 

 

अर्धशिशीचा त्रास सुरू होण्यापूर्वी काही संकेत जाणवू शकतात. डोके जड वाटणे, प्रकाश किंवा मोठ्या आवाजाचा त्रास होणे, डोळ्यांसमोर अंधारी येणे अशी लक्षणे काही रुग्णांमध्ये दिसून येतात. काही प्रकारच्या मायग्रेनमध्ये दृष्टीशी संबंधित त्रास (retinal migraine), डोळ्यांच्या हालचालींमध्ये अडथळा (ophthalmic migraine) किंवा हात-पाय व चेहऱ्याच्या एका बाजूला अशक्तपणा जाणवणे (hemiplegic migraine) अशी लक्षणेही दिसू शकतात.

मानसिक ताण, अपुरी झोप, उपाशी राहणे, प्रखर प्रकाश, जास्त दगदग, हवामानातील बदल यांसारख्या कारणांमुळे मायग्रेनचा त्रास वाढू शकतो. काही व्यक्तींमध्ये हा त्रास काही तास टिकतो, तर काहींमध्ये त्याचा कालावधी अधिक असू शकतो. मळमळणे, उलटी होणे आणि आवाज किंवा प्रकाश सहन न होणे ही लक्षणेही अनेकदा दिसतात.

अर्धशिशीचा त्रास कमी करण्यासाठी नियमित आणि संतुलित आहार घेणे महत्त्वाचे आहे. वेळेवर जेवण केल्याने शरीरातील ग्लुकोजची पातळी संतुलित राहण्यास मदत होते. पुरेसे पाणी पिणे आवश्यक आहे. ताक, कोकम सरबत किंवा आवळा सरबत यांसारखी पेयेही उपयुक्त ठरू शकतात.

हिरव्या पालेभाज्या, गहू, बाजरी यांसारख्या पदार्थांमध्ये मॅग्नेशियम आणि इतर पोषक घटक आढळतात. मासे खाल्ल्यास त्यातून ओमेगा-३ फॅटी अॅसिड आणि जीवनसत्त्वे मिळतात. दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांमधून मिळणारे व्हिटॅमिन बी (रायबोफ्लेविन) शरीराच्या ऊर्जा निर्मितीस मदत करते. आले, बाजरी आणि इतर पौष्टिक पदार्थांचा आहारात समावेश करणे फायदेशीर ठरू शकते.

मायग्रेनचा त्रास असणाऱ्यांनी उन्हात जास्त वेळ राहणे टाळावे. बाहेर पडताना टोपी किंवा छत्रीचा वापर करावा. धूम्रपान, मद्यपान आणि अतिताण टाळण्याचा प्रयत्न करावा. उपाशी राहणे टाळणे आणि झोपेची नियमितता राखणे महत्त्वाचे आहे. मानसिक ताण वाढल्यास मायग्रेनचा त्रासही वाढू शकतो.

अर्धशिशीच्या त्रासात काही घरगुती उपायांमुळे काही लोकांना आराम मिळू शकतो. आल्याचा छोटा तुकडा लिंबासोबत चघळणे, अळशीच्या बियांची पूड सेवन करणे, सुंठ, दालचिनी किंवा वेलदोड्याचा वापर करणे, तसेच सुंठ-जायफळाचा लेप लावणे यांसारखे पारंपरिक उपाय काही जण वापरतात.

काळे मीठ आणि हळदीचा लेप, तूप व गूळ यांचे सेवन, तुळशीच्या पानांचे चूर्ण मधासोबत घेणे किंवा हिंगाचा वापर करणे यांसारखे उपायही पारंपरिक पद्धतींमध्ये सांगितले जातात.

मात्र, मायग्रेन वारंवार होत असल्यास, वेदना तीव्र असल्यास किंवा दृष्टी, बोलणे, शरीराच्या हालचाली यामध्ये अचानक बदल जाणवत असल्यास तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.